Chủ nhật, 19/04/2015
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Dạy đọc bằng cách đọc (4)

Dạy đọc bằng cách đọc (4)
Dạy đọc bằng cách đọc (4)

Lời tác giả: Khi đăng loạt bài “Dạy tiếng Việt: Dễ hay khó?”, tôi nhận được khá nhiều email, chủ yếu từ phụ huynh và các thầy cô giáo dạy tiếng Việt rải rác khắp nơi, hỏi thăm về các phương pháp dạy tiếng Việt. Phần lớn tập trung vào một vấn đề cụ thể: Có nên sử dụng phương pháp đánh vần để dạy tiếng Việt hay không?

Tôi viết loạt bài này xin thay cho câu trả lời với từng người thăm hỏi. NHQ

***

Cách tốt nhất là học đọc bằng cách đọc. Nghĩa là đọc thẳng vào văn bản. Dĩ nhiên là dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo.

Nhưng đọc là gì? Tự bản chất, đọc, trước hết, là sự giải mã (decoding) các ký hiệu được viết. Trong sự giải mã này, có hai mối quan hệ chính:

1.      quan hệ giữa âm thanh và chữ viết

2.      quan hệ giữa âm thanh - chữ viết và ý nghĩa (tức, nói theo thuật ngữ ngôn ngữ học, giữa cái biểu đạt, signifier, và cái được biểu đạt, signified).

Giải mã quan hệ giữa âm thanh và chữ viết thuộc giai đoạn đầu tiên của việc tập đọc. Trong khi đó, quan hệ thứ hai, giữa âm thanh - chữ viết và ý nghĩa, thuộc giai đoan sau, giai đoạn đọc thực sự.

Trong việc dạy đọc trong các lớp vỡ lòng (hay sơ cấp), chúng ta chỉ tập trung vào mối quan hệ thứ nhất.

Nói một cách vắn tắt, giải mã mối quan hệ giữa âm thanh và chữ viết bao gồm hai khía cạnh:

1.      Nhìn mặt chữ, các em biết cách phát âm, và

2.      Nghe một âm thanh nào đó được phát ra, các em biết phải viết như thế nào.

Hai khía cạnh ấy bao gồm ba thao tác chính:

1.      Nhận diện từ (word recognition) (khi nhìn lên trang giấy)

2.      Nhận diện được âm vị (phoneme recognition) (khi nghe người khác nói)

3.      Nhận diện được mối quan hệ tương hợp giữa âm vị và tự vị (phoneme-grapheme correspondence) (để nối kết cái âm được nghe và con chữ in trên mặt giấy).

Dạy đọc, ở giai đoạn đầu tiên, thực chất là trang bị cho học sinh có khả năng thực hiện được ba thao tác trên.

Bài tập đọc

Trước khi phân tích ba thao tác ấy, xin lưu ý là, trong giờ tập đọc, chúng ta cần có một bài đọc nhất định. Bài đọc này có thể đã có sẵn trong sách giáo khoa hoặc giáo viên phải tự tìm hoặc tự soạn lấy. Nhưng dù lấy từ đâu thì bài để tập đọc cần thỏa mãn được mấy tiêu chuẩn chính:

1.      Ngắn gọn: Độ ngắn gọn tùy theo lứa tuổi và trình độ học vấn. Với trẻ em, có khi chỉ vài ba chữ; sau, dài hơn, vài ba câu. Với học sinh lớn tuổi hoặc sinh viên, số chữ không cần phải quá hạn chế.

2.      Giản dị: Từ vựng dùng trong bài đọc cần dễ hiểu và thường gặp trong đời sống hàng ngày.

3.      Có ý nghĩa: Đây là một nguyên tắc được hầu hết các nhà giáo dục đồng thuận. Học sinh chỉ thấy hứng thú khi học những gì có ý nghĩa. Thêm chút hài hước nhẹ nhàng lại càng tốt.

4.      Mỗi bài tập đọc nên tập trung chủ yếu vào một số khuôn vần nhất định. Số lượng các khuôn vần trong tiếng Việt, thật ra, không nhiều. Chỉ khoảng một trăm rưỡi. Học hết các khuôn vần ấy, việc tập đọc của em coi như đã được giải quyết xong về cơ bản. (Nói cơ bản bởi vì sau đó, các em cần tập phát âm đúng các thanh điệu gắn liền với từng khuôn vần nữa).

Trong luận điểm vừa nêu, có hai vấn đề cần được làm sáng tỏ: Khuôn vần và số lượng khuôn vần trong tiếng Việt.

Khái niệm khuôn vần gắn liền với khái niệm âm tiết (syllable).

Âm tiết

Các nhà ngôn ngữ học định nghĩa âm tiết là đơn vị phát âm nhỏ nhất. Ví dụ câu “Tôi là người Việt Nam” chứa đựng năm âm tiết:

Tôi / là / người / Việt / Nam

Qua ví dụ này, chúng ta thấy ngay là khái niệm âm tiết không đồng nhất với khái niệm từ (word). Ví dụ “Việt Nam” là một từ nhưng lại gồm đến hai âm tiết, “Việt” và “Nam”. Trong các ngôn ngữ Tây phương, như tiếng Anh chẳng hạn, sự phân biệt giữa từ và âm tiết lại càng rõ rệt: pro/fess/or; stu/dent; u/ni/ver/si/ty.

Cấu trúc âm tiết tiếng Việt khá chặt chẽ, bao gồm năm yếu tố được phân bố như sau:

Thanh điệu (1)

 

Âm đầu (2)

VẦN

Âm đệm (3)

Âm chính (4)

Âm cuối (5)

 

Năm yếu tố tạo thành âm tiết là:

1.      Thanh điệu, gồm sáu thanh: ngang, hỏi, ngã, nặng, huyền và sắc.

2.      Âm đầu: Luôn luôn do một phụ âm đảm nhiệm. Cũng có thể trống, không có âm nào cả (ví dụ: ăn, uống, anh, em)

3.      Âm đệm: Do một bán nguyên âm (semi-vowel) đảm nhiệm. Bán nguyên âm này được biểu thị bằng hai chữ cái, hoặc là o (hoa) hoặc là u (thuê). Chức năng chính của âm đệm là làm nguyên âm sau trở thành tròn môi (so sánh cách phát âm các chữ ha/hoa và thế/thuế).

4.      Âm chính: Do một nguyên âm đảm nhiệm.

5.      Âm cuối: Có thể là một phụ âm (tiếng, Việt) hoặc một bán nguyên âm (mau, táo, nói) hoặc để trống, không có âm vị nào cả (thơ, thư).

Căn cứ vào sự phân bố của các âm vị, âm tiết có 8 hình thức chính như sau:

 

Thanh điệu

1.

 

 

nguyên âm

 

2.

 

 

nguyên âm

âm cuối

3.

âm đầu

 

nguyên âm

 

4.

âm đầu

 

nguyên âm

âm cuối

5.

 

âm đệm

nguyên âm

 

6.

 

âm đệm

nguyên âm

âm cuối

7.

âm đầu

âm đệm

nguyên âm

 

8.

 

âm đệm

nguyên âm

âm cuối

Ví dụ:

Âm tiết ví dụ

Thanh điệu

 

 

 

ao

 

 

a

o

ta

t

 

a

 

người

ng

 

ườ

i

òa

 

o

à

 

uất

 

u

t

huế

h

u

ế

 

oan

 

o

a

n

Một số nhận xét về âm tiết của tiếng Việt:

Hai yếu tố chính và bắt buộc phải có của âm tiết là âm chính và thanh điệu.

Âm tiết ngắn nhất, gồm hai yếu tố: nguyên âm và thanh điệu, như: a, à, ạ, ừ, ồ
Âm tiết dài nhất, bao gồm 7 chữ cái: nghiêng (Trong tiếng Anh, từ một âm tiết dài nhất là các từ screeched, scratched, scrounged, scrunched, stretched, straights và strengths, tất cả đều gồm chín chữ cái).

Không có hiện tượng một chữ cái lặp lại hai lần liền nhau (trừ vài chữ phiên âm hoặc tượng thanh như quần soóc, kính coong, cái soong).

Trong năm yếu tố tạo thành âm tiết, bốn yếu tố thanh điệu, âm đệm, âm chính và âm cuối tạo thành vần (cũng gọi là khuôn vần). Như vậy, có thể định nghĩa vần một cách đơn giản và vắn tắt như sau: Đó là toàn bộ âm tiết, trừ phần âm đầu.

Khuôn vần

Trong tiếng Việt có khoảng 150 khuôn vần chính[1] như sau:

A

a (oa), ac (oac), ach (oach), ai (oai), am (oam), an (oan), ang (oang), anh (oanh), ao (oao), ap (oap), at (oat), au (oau), ay (oay)

Ă

ăc (oăc), ăm (oăm), ăn (oăn), ăng (oăng), ăp (oăp), ăt (oăt)

Â

âc (uâc), âm, ân (uân), âng (uâng), âp (uâp), ât (uât), âu, ây (uây)

E

e (oe), ec, em, en (oen), eng (oeng), eo (oeo), ep (oep), et (oet)

Ê

ê (uê), êch (uêch), êm, ên (uên), ênh (uênh), êp, êt (uêt), êu

I

i (uy), ia (uya), ich (uych), iêc, iêm, iên (uyên), iêng, iêp, iêt (uyêt), iêu, im, in (uyn), inh (uynh), ip (uyp), it (uyt), iu (uyu)

O

o, oc, oi, om, on, on, ooc, oong, op, ot

Ô

ô, ốc, ôi, ôm, ôn, ông, ôp, ôt

Ơ

ơ, ươ, ơi, ơm, ơn, ơp, ơt

U

u, ua, uc, ui, um, un, ung, uôc, uôi, uôm, uôn, uông, uôt, up, ut

Ư

ư, ưa, ưc, ưi, ưm, ưn, ưng, ươc, ươi, ươm, ươn, ương, ươp, ươt, ươu, ưt, ưu

Trong các vần ở trên, những vần được đặt trong ngoặc đơn là vần có thêm âm đệm (viết bằng chữ cái O hay U).

Tất cả các khuôn vần này đều ở dạng thanh ngang (không dấu). Trên thực tế, phần lớn đều có thể kết hợp với năm thanh còn lại (trừ các vần kết thúc bằng phụ âm tắt, chỉ có thể có một trong hai thanh: sắc và nặng).

Nhìn tổng số khuôn vần trong tiếng Việt, chúng ta có thể rút ra mấy nhận xét như sau:

Chúng khá ít. Do đó, việc học vần không phải là một vấn đề phức tạp. Ví dụ: khi học sinh đã có thể phát âm được vần “ông”, chắc chắn các em sẽ phát âm được những chữ như “bông”, “công”, “dông”, “đông”, “sông”, “tông”, “xông”, v.v...
Tất cả những vần đơn (chỉ gồm một nguyên âm) đều rất dễ đọc và dễ học.
Các vần bao gồm một nguyên âm đơn và một âm cuối cũng dễ đọc và dễ học.

Khó đọc và khó học, đặc biệt với người ngoại quốc, là ba loại vần:

Các vần kết hợp với nguyên âm đôi (iê, uô, ươ)
Các vần bắt đầu bằng âm đệm (oách, oăm, oeo, uêch, v.v...)
Và khi các vần ấy gắn liền với các thanh điệu, đặc biệt thanh ngã

Trình tự từ dễ đến khó:

Dễ



 

 

 

 

 

 


Khó

1

 

 

ê

 

chỉ có âm chính

2

t

 

ê

 

âm đầu + âm chính

3

 

 

ê

n

âm chính + âm cuối

4

t

 

ê

n

âm đầu + âm chính + âm cuối

5

t

 

n

nguyên âm đôi

6

t

u

n

êm đệm + nguyên âm đôi

7

t

u

yể

n

âm đệm + nguyên âm đôi + thanh

 

Ví dụ các từ tương ứng với bảy bậc dễ-khó ở trên:

1

a, e, ê, o, ô, ơ, u, ư

2

ba, ca, da, ga, ha, la...

bê, kê, dê, ghê, hê, lê

ca, co, cô, cơ, cư

3

am, an, ao, au, ơn, ân, ông, ưng, út

4

ban, cam, ham, lam, bên, bom, tôi, vơi

5

tiên, tươi, buồn, bươm bướm

6

tuyên, nguyên,

7

tuyển, nguyễn, tuyết, nhồm nhoàm, thoăn thoắt, khòng khoèo, choắt cheo, khúc khuỷu, khuya khoắt

Từ các nhận xét trên, chúng ta có thể rút ra một số nguyên tắc chính khi soạn bài đọc:

Mỗi bài đọc chỉ giới thiệu một số loại khuôn vần nhất định
Đi từ khuôn vần dễ đến loại vần khó
Mỗi khuôn vần càng có nhiều ví dụ chừng nào càng tốt chừng ấy

***

Nói thêm: Về phương pháp dạy đọc, thật ra, còn nhiều vấn đề để bàn, như tiến trình giảng dạy, cách soạn bài làm và bài tập, cách đánh giá, v.v... Tuy nhiên, những vấn đề ấy quá chi tiết và quá chuyên môn. Tôi xin tạm gác lại. Loạt bài này xin chấm dứt ở đây.


[1] Một số người có thể nêu lên một số lượng nhiều hơn khoảng vài chục vần, bao gồm cả phương ngữ cũng như một số vần rất hiếm, chỉ xuất hiện trong một hoặc vài trường hợp không đáng kể. Danh sách vần này tôi lấy từ cuốn Từ điển vần của Hoàng Phê, nxb Đà Nẵng, 1996, tr. III.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Tháng Tư từ hai góc nhìn

Với tư cách tập thể, trong quan hệ với Việt Nam, cộng đồng người Việt ở hải ngoại có hai đóng góp nổi bật nhất...
Thêm

Phù thuỷ Việt Nam và chuyện hô biến 17.000 lô đất của dân

Mấy hôm nay dư luận liên tục “nóng” lên sau vụ 17.000 lô đất tái định cư cho người dân thành phố Đà Nẵng bị “ém nhẹm” một cách “tím gan tím mật”
Thêm

Người Việt thích nổ

Về phương diện tâm lý, sự khoác lác thường xuất phát từ sự tự ti hơn là tự hào thực sự
Thêm

Dân cần các quan sòng phẳng

Ở xã hội mà người dân, vào những năm 60 của thế kỷ 20, còn nghèo “không có mồng tơi để rớt”, Lý Quang Diệu không cho phép bất kỳ trường hợp “khinh miệt” tiền bạc nào xảy ra.
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Vụ kiện tác quyền nhạc Phạm Duy

Hôm 20/3, một toà án xử những vụ kiện vì thiệt hại nhỏ ở San Jose, California đã ra một phán quyết liên quan đến tác quyền nhạc Phạm Duy
Thêm

Nếu ngày 30/4 Việt quốc thắng Việt cộng, điều gì sẽ xảy ra

Giả định trên đã được một số người đặt ra từ lâu và thường được nhắc lại mỗi khi có hiện tượng người quốc gia đánh người quốc gia như đòn thù
Thêm

Về phim 'Đất Khổ'

Trịnh Công Sơn có phải là một thanh niên trốn quân dịch? Theo bạn bè của ông kể lại thì điều này là sự thật
Thêm

Người Hà Nội vùng đứng lên và quyền biểu tình

Hẳn nhiên cuộc xuống đường rầm rộ của Người Hà Nội hôm nay bất chấp các xe cảnh sát đặc chủng kè kè với những cái loa yêu cầu giải tán được phát hết công xuất
Thêm

Xem ‘Nước 2030’ nghĩ về phim Việt

Trong những ngày qua, vài rạp tại San Francisco có chiếu phim do những đạo diễn gốc Việt từ Mỹ về Việt Nam quay và sản xuất
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Loạt phim hài thách thức định kiến về người Hồi giáo ở Mỹi
X
18.04.2015
Những cuộc khảo sát dư luận của những tổ chức như Viện người Mỹ gốc Ả-rập cho thấy người Mỹ có thái độ ngày càng tiêu cực đối với những cộng đồng người Ả-rập và Hồi giáo, nhận được ít thiện cảm nhất so với những nhóm sắc dân thiểu số khác.
Video

Video Loạt phim hài thách thức định kiến về người Hồi giáo ở Mỹ

Những cuộc khảo sát dư luận của những tổ chức như Viện người Mỹ gốc Ả-rập cho thấy người Mỹ có thái độ ngày càng tiêu cực đối với những cộng đồng người Ả-rập và Hồi giáo, nhận được ít thiện cảm nhất so với những nhóm sắc dân thiểu số khác.
Video

Video Tàu hải quân Australia đưa người tị nạn Việt Nam về nước

Một nhóm người Việt Nam bị chặn bắt trên đường vượt biển sang Australia tìm đường tị nạn đang bị tàu hải quân Australia trao trả về nước.
Video

Video Mỹ, Nhật, Hàn lo ngại về hành động của TQ ở vùng biển tranh chấp

Các nhà ngoại giao của Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc hôm thứ Năm đã nhắc lại mối lo ngại của mình về những hành động của Trung Quốc khẳng định chủ quyền ở những vùng biển tranh chấp và hối thúc Bắc Kinh giữ gìn tự do hàng hải ở những thủy lộ quan trọng.
Video

Video Việt Nam phản đối Trung Quốc xây cất ở Biển Đông

Việt Nam phản đối việc Trung Quốc mở rộng xây dựng trên các đảo và bãi đá ở Trường Sa và lên án các hành động đó là ‘phi pháp’ và ‘vô giá trị.’
Video

Video Trung Quốc xây đường băng ở Biển Đông

Các hình ảnh chụp từ vệ tinh gần đây cho thấy Trung Quốc đang xây một đường băng trên một bãi đất vừa khai hoang nằm trong vùng có tranh chấp ở Biển Đông và có thể đang lên kế hoạch xây thêm một đường băng khác nữa.