Thứ sáu, 25/07/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Dạy đọc bằng cách đọc (4)

Dạy đọc bằng cách đọc (4)
Dạy đọc bằng cách đọc (4)

Lời tác giả: Khi đăng loạt bài “Dạy tiếng Việt: Dễ hay khó?”, tôi nhận được khá nhiều email, chủ yếu từ phụ huynh và các thầy cô giáo dạy tiếng Việt rải rác khắp nơi, hỏi thăm về các phương pháp dạy tiếng Việt. Phần lớn tập trung vào một vấn đề cụ thể: Có nên sử dụng phương pháp đánh vần để dạy tiếng Việt hay không?

Tôi viết loạt bài này xin thay cho câu trả lời với từng người thăm hỏi. NHQ

***

Cách tốt nhất là học đọc bằng cách đọc. Nghĩa là đọc thẳng vào văn bản. Dĩ nhiên là dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo.

Nhưng đọc là gì? Tự bản chất, đọc, trước hết, là sự giải mã (decoding) các ký hiệu được viết. Trong sự giải mã này, có hai mối quan hệ chính:

1.      quan hệ giữa âm thanh và chữ viết

2.      quan hệ giữa âm thanh - chữ viết và ý nghĩa (tức, nói theo thuật ngữ ngôn ngữ học, giữa cái biểu đạt, signifier, và cái được biểu đạt, signified).

Giải mã quan hệ giữa âm thanh và chữ viết thuộc giai đoạn đầu tiên của việc tập đọc. Trong khi đó, quan hệ thứ hai, giữa âm thanh - chữ viết và ý nghĩa, thuộc giai đoan sau, giai đoạn đọc thực sự.

Trong việc dạy đọc trong các lớp vỡ lòng (hay sơ cấp), chúng ta chỉ tập trung vào mối quan hệ thứ nhất.

Nói một cách vắn tắt, giải mã mối quan hệ giữa âm thanh và chữ viết bao gồm hai khía cạnh:

1.      Nhìn mặt chữ, các em biết cách phát âm, và

2.      Nghe một âm thanh nào đó được phát ra, các em biết phải viết như thế nào.

Hai khía cạnh ấy bao gồm ba thao tác chính:

1.      Nhận diện từ (word recognition) (khi nhìn lên trang giấy)

2.      Nhận diện được âm vị (phoneme recognition) (khi nghe người khác nói)

3.      Nhận diện được mối quan hệ tương hợp giữa âm vị và tự vị (phoneme-grapheme correspondence) (để nối kết cái âm được nghe và con chữ in trên mặt giấy).

Dạy đọc, ở giai đoạn đầu tiên, thực chất là trang bị cho học sinh có khả năng thực hiện được ba thao tác trên.

Bài tập đọc

Trước khi phân tích ba thao tác ấy, xin lưu ý là, trong giờ tập đọc, chúng ta cần có một bài đọc nhất định. Bài đọc này có thể đã có sẵn trong sách giáo khoa hoặc giáo viên phải tự tìm hoặc tự soạn lấy. Nhưng dù lấy từ đâu thì bài để tập đọc cần thỏa mãn được mấy tiêu chuẩn chính:

1.      Ngắn gọn: Độ ngắn gọn tùy theo lứa tuổi và trình độ học vấn. Với trẻ em, có khi chỉ vài ba chữ; sau, dài hơn, vài ba câu. Với học sinh lớn tuổi hoặc sinh viên, số chữ không cần phải quá hạn chế.

2.      Giản dị: Từ vựng dùng trong bài đọc cần dễ hiểu và thường gặp trong đời sống hàng ngày.

3.      Có ý nghĩa: Đây là một nguyên tắc được hầu hết các nhà giáo dục đồng thuận. Học sinh chỉ thấy hứng thú khi học những gì có ý nghĩa. Thêm chút hài hước nhẹ nhàng lại càng tốt.

4.      Mỗi bài tập đọc nên tập trung chủ yếu vào một số khuôn vần nhất định. Số lượng các khuôn vần trong tiếng Việt, thật ra, không nhiều. Chỉ khoảng một trăm rưỡi. Học hết các khuôn vần ấy, việc tập đọc của em coi như đã được giải quyết xong về cơ bản. (Nói cơ bản bởi vì sau đó, các em cần tập phát âm đúng các thanh điệu gắn liền với từng khuôn vần nữa).

Trong luận điểm vừa nêu, có hai vấn đề cần được làm sáng tỏ: Khuôn vần và số lượng khuôn vần trong tiếng Việt.

Khái niệm khuôn vần gắn liền với khái niệm âm tiết (syllable).

Âm tiết

Các nhà ngôn ngữ học định nghĩa âm tiết là đơn vị phát âm nhỏ nhất. Ví dụ câu “Tôi là người Việt Nam” chứa đựng năm âm tiết:

Tôi / là / người / Việt / Nam

Qua ví dụ này, chúng ta thấy ngay là khái niệm âm tiết không đồng nhất với khái niệm từ (word). Ví dụ “Việt Nam” là một từ nhưng lại gồm đến hai âm tiết, “Việt” và “Nam”. Trong các ngôn ngữ Tây phương, như tiếng Anh chẳng hạn, sự phân biệt giữa từ và âm tiết lại càng rõ rệt: pro/fess/or; stu/dent; u/ni/ver/si/ty.

Cấu trúc âm tiết tiếng Việt khá chặt chẽ, bao gồm năm yếu tố được phân bố như sau:

Thanh điệu (1)

 

Âm đầu (2)

VẦN

Âm đệm (3)

Âm chính (4)

Âm cuối (5)

 

Năm yếu tố tạo thành âm tiết là:

1.      Thanh điệu, gồm sáu thanh: ngang, hỏi, ngã, nặng, huyền và sắc.

2.      Âm đầu: Luôn luôn do một phụ âm đảm nhiệm. Cũng có thể trống, không có âm nào cả (ví dụ: ăn, uống, anh, em)

3.      Âm đệm: Do một bán nguyên âm (semi-vowel) đảm nhiệm. Bán nguyên âm này được biểu thị bằng hai chữ cái, hoặc là o (hoa) hoặc là u (thuê). Chức năng chính của âm đệm là làm nguyên âm sau trở thành tròn môi (so sánh cách phát âm các chữ ha/hoa và thế/thuế).

4.      Âm chính: Do một nguyên âm đảm nhiệm.

5.      Âm cuối: Có thể là một phụ âm (tiếng, Việt) hoặc một bán nguyên âm (mau, táo, nói) hoặc để trống, không có âm vị nào cả (thơ, thư).

Căn cứ vào sự phân bố của các âm vị, âm tiết có 8 hình thức chính như sau:

 

Thanh điệu

1.

 

 

nguyên âm

 

2.

 

 

nguyên âm

âm cuối

3.

âm đầu

 

nguyên âm

 

4.

âm đầu

 

nguyên âm

âm cuối

5.

 

âm đệm

nguyên âm

 

6.

 

âm đệm

nguyên âm

âm cuối

7.

âm đầu

âm đệm

nguyên âm

 

8.

 

âm đệm

nguyên âm

âm cuối

Ví dụ:

Âm tiết ví dụ

Thanh điệu

 

 

 

ao

 

 

a

o

ta

t

 

a

 

người

ng

 

ườ

i

òa

 

o

à

 

uất

 

u

t

huế

h

u

ế

 

oan

 

o

a

n

Một số nhận xét về âm tiết của tiếng Việt:

Hai yếu tố chính và bắt buộc phải có của âm tiết là âm chính và thanh điệu.

Âm tiết ngắn nhất, gồm hai yếu tố: nguyên âm và thanh điệu, như: a, à, ạ, ừ, ồ
Âm tiết dài nhất, bao gồm 7 chữ cái: nghiêng (Trong tiếng Anh, từ một âm tiết dài nhất là các từ screeched, scratched, scrounged, scrunched, stretched, straights và strengths, tất cả đều gồm chín chữ cái).

Không có hiện tượng một chữ cái lặp lại hai lần liền nhau (trừ vài chữ phiên âm hoặc tượng thanh như quần soóc, kính coong, cái soong).

Trong năm yếu tố tạo thành âm tiết, bốn yếu tố thanh điệu, âm đệm, âm chính và âm cuối tạo thành vần (cũng gọi là khuôn vần). Như vậy, có thể định nghĩa vần một cách đơn giản và vắn tắt như sau: Đó là toàn bộ âm tiết, trừ phần âm đầu.

Khuôn vần

Trong tiếng Việt có khoảng 150 khuôn vần chính[1] như sau:

A

a (oa), ac (oac), ach (oach), ai (oai), am (oam), an (oan), ang (oang), anh (oanh), ao (oao), ap (oap), at (oat), au (oau), ay (oay)

Ă

ăc (oăc), ăm (oăm), ăn (oăn), ăng (oăng), ăp (oăp), ăt (oăt)

Â

âc (uâc), âm, ân (uân), âng (uâng), âp (uâp), ât (uât), âu, ây (uây)

E

e (oe), ec, em, en (oen), eng (oeng), eo (oeo), ep (oep), et (oet)

Ê

ê (uê), êch (uêch), êm, ên (uên), ênh (uênh), êp, êt (uêt), êu

I

i (uy), ia (uya), ich (uych), iêc, iêm, iên (uyên), iêng, iêp, iêt (uyêt), iêu, im, in (uyn), inh (uynh), ip (uyp), it (uyt), iu (uyu)

O

o, oc, oi, om, on, on, ooc, oong, op, ot

Ô

ô, ốc, ôi, ôm, ôn, ông, ôp, ôt

Ơ

ơ, ươ, ơi, ơm, ơn, ơp, ơt

U

u, ua, uc, ui, um, un, ung, uôc, uôi, uôm, uôn, uông, uôt, up, ut

Ư

ư, ưa, ưc, ưi, ưm, ưn, ưng, ươc, ươi, ươm, ươn, ương, ươp, ươt, ươu, ưt, ưu

Trong các vần ở trên, những vần được đặt trong ngoặc đơn là vần có thêm âm đệm (viết bằng chữ cái O hay U).

Tất cả các khuôn vần này đều ở dạng thanh ngang (không dấu). Trên thực tế, phần lớn đều có thể kết hợp với năm thanh còn lại (trừ các vần kết thúc bằng phụ âm tắt, chỉ có thể có một trong hai thanh: sắc và nặng).

Nhìn tổng số khuôn vần trong tiếng Việt, chúng ta có thể rút ra mấy nhận xét như sau:

Chúng khá ít. Do đó, việc học vần không phải là một vấn đề phức tạp. Ví dụ: khi học sinh đã có thể phát âm được vần “ông”, chắc chắn các em sẽ phát âm được những chữ như “bông”, “công”, “dông”, “đông”, “sông”, “tông”, “xông”, v.v...
Tất cả những vần đơn (chỉ gồm một nguyên âm) đều rất dễ đọc và dễ học.
Các vần bao gồm một nguyên âm đơn và một âm cuối cũng dễ đọc và dễ học.

Khó đọc và khó học, đặc biệt với người ngoại quốc, là ba loại vần:

Các vần kết hợp với nguyên âm đôi (iê, uô, ươ)
Các vần bắt đầu bằng âm đệm (oách, oăm, oeo, uêch, v.v...)
Và khi các vần ấy gắn liền với các thanh điệu, đặc biệt thanh ngã

Trình tự từ dễ đến khó:

Dễ



 

 

 

 

 

 


Khó

1

 

 

ê

 

chỉ có âm chính

2

t

 

ê

 

âm đầu + âm chính

3

 

 

ê

n

âm chính + âm cuối

4

t

 

ê

n

âm đầu + âm chính + âm cuối

5

t

 

n

nguyên âm đôi

6

t

u

n

êm đệm + nguyên âm đôi

7

t

u

yể

n

âm đệm + nguyên âm đôi + thanh

 

Ví dụ các từ tương ứng với bảy bậc dễ-khó ở trên:

1

a, e, ê, o, ô, ơ, u, ư

2

ba, ca, da, ga, ha, la...

bê, kê, dê, ghê, hê, lê

ca, co, cô, cơ, cư

3

am, an, ao, au, ơn, ân, ông, ưng, út

4

ban, cam, ham, lam, bên, bom, tôi, vơi

5

tiên, tươi, buồn, bươm bướm

6

tuyên, nguyên,

7

tuyển, nguyễn, tuyết, nhồm nhoàm, thoăn thoắt, khòng khoèo, choắt cheo, khúc khuỷu, khuya khoắt

Từ các nhận xét trên, chúng ta có thể rút ra một số nguyên tắc chính khi soạn bài đọc:

Mỗi bài đọc chỉ giới thiệu một số loại khuôn vần nhất định
Đi từ khuôn vần dễ đến loại vần khó
Mỗi khuôn vần càng có nhiều ví dụ chừng nào càng tốt chừng ấy

***

Nói thêm: Về phương pháp dạy đọc, thật ra, còn nhiều vấn đề để bàn, như tiến trình giảng dạy, cách soạn bài làm và bài tập, cách đánh giá, v.v... Tuy nhiên, những vấn đề ấy quá chi tiết và quá chuyên môn. Tôi xin tạm gác lại. Loạt bài này xin chấm dứt ở đây.


[1] Một số người có thể nêu lên một số lượng nhiều hơn khoảng vài chục vần, bao gồm cả phương ngữ cũng như một số vần rất hiếm, chỉ xuất hiện trong một hoặc vài trường hợp không đáng kể. Danh sách vần này tôi lấy từ cuốn Từ điển vần của Hoàng Phê, nxb Đà Nẵng, 1996, tr. III.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Nạn bè phái và chủ nghĩa tư bản thân hữu trong giáo dục: Cuộc chơi bảo kê

Nhưng điều mà EMG không ngờ tới, cũng không kiểm soát được, là việc Cambridge không còn tin tưởng ở uy tín của EMG
Thêm

Về văn học miền Nam 1954-1975 (2)

Cuối bài trước, tôi có viết: Một cuộc hội thảo về văn học miền Nam 1954-75 sẽ được tổ chức tại California vào tháng 12 năm nay
Thêm

Cuộc đấu tranh theo hai hướng

Giàn khoan HD-981 được kéo ra khỏi vùng biển Việt Nam vừa đúng khi bão Rammasun kéo đến
Thêm

'Mâm cỗ' có cao hơn 'tiếng chào'?

Ông bà ta có câu 'tiếng chào cao hơn mâm cỗ', ý nói lời ăn tiếng nói đáng trọng hơn là của cải vật chất
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Việt Nam nên sớm khởi kiện Trung Quốc ra trước Tòa án Quốc tế

Việt Nam có đầy đủ hồ sơ, tài liệu lịch sử về chủ quyền, việc khởi kiện TQ ra trước Tòa án Quốc tế sẽ giúp cho VN chiếm được nhiều lợi thế
Thêm

Thư ngỏ gửi Quốc hội Hoa Kỳ và Chính phủ Việt Nam

Tôi là một nhà báo, nhà văn, viết kịch và nhà nghiên cứu độc lập chuyên nghiệp từ những năm 1990
Thêm

Huỳnh Tấn Mẫm, đảng viên cộng sản phản tỉnh muộn màng

Tôi thành tâm mong Huỳnh Tấn Mẫm sẽ có thêm nghị lực, quyết tâm để có được những hành động tiếp theo trong những ngày tới
Thêm

Formosa Hà Tĩnh đã trở thành đặc khu của Trung Quốc?

Trong khi dư luận trong và ngoài nước xôn xao và phản ứng mạnh mẽ trước sự kiện Cty Formosa Hà Tĩnh gửi công văn cho Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải
Thêm

Tầm quan trọng của kiều hối

Kiều hối là ngoại tệ chuyển về Việt Nam do những người sinh sống ở nước ngoài như những người tị nạn CS hay làm việc ở nước ngoài
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
VN chỉ trích hành động ‘bất hợp pháp’ của TQ ở Hoàng Sai
X
25.07.2014
Tin tức: http://www.voatiengviet.com, http://www.facebook.com/VOATiengViet Việt Nam nói việc Trung Quốc khai thông các kênh đi lại ở đảo Duy Mộng thuộc quần đảo Hoàng Sa là ‘bất hợp pháp’ và ‘vô giá trị.’ Tân Hoa Xã của Trung Quốc cho hay Bắc Kinh đang tiến hành nạo vét các con kênh dài gần 2km tại khu vực này để tạo điều kiện di chuyển thuận lợi cho ngư dân và các nguồn cung ứng. Xem thêm: http://www.youtube.com/VOATiengVietVideo Nếu không vào được VOA dù đã đổi DNS, xin các bạn hãy vào vn3000.com để vượt tường lửa vào VOA hay các trang bị chặn khác như Facebook!
Video

Video VN chỉ trích hành động ‘bất hợp pháp’ của TQ ở Hoàng Sa

Việt Nam nói việc Trung Quốc khai thông các kênh đi lại ở đảo Duy Mộng thuộc quần đảo Hoàng Sa là ‘bất hợp pháp’ và ‘vô giá trị’
Video

Video Thân nhân hành khách Việt tử nạn trên máy bay MH17 kêu gọi công lý

Chiếc máy bay MH17 của hãng hàng không Malaysia trên đường từ Amsterdam (Hà Lan) sang Kuala Lumpur (Malaysia) hôm 17/7 đã bị bắn rơi tại miền Đông Ukraine, nơi đang có giao tranh giữa những người thân Nga muốn ly khai khỏi Ukraine với lực lượng chính phủ nước này
Video

Video HRW kêu gọi Australia thúc ép Việt Nam cải thiện nhân quyền

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền Quốc tế Human Rights Watch kêu gọi Australia thúc đẩy Việt Nam cải thiện nhân quyền nhân cuộc đối thoại song phương sắp diễn ra tại Hà Nội vào ngày 28/7/14
Video

Video Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị đang đi thăm Hoa Kỳ

Việt Nam và Singapore nên củng cố quan hệ hợp tác quốc phòng để đi đôi với quan hệ đối tác chiến lược. Đây là một đề nghị được đưa ra trong cuộc đối thoại quốc phòng song phương Việt Nam - Singapore tại Hà Nội hôm 22 tháng Bảy
Video

Video Giao tranh tiếp diễn ở Dải Gaza

Quân đội Israel tiếp tục không kích và nã pháo vào Dải Gaza trong khi Hamas tiếp tục pháo kích Israel, giữa lúc đang có nỗ lực nhằm đạt một thỏa thuận ngừng bắn để chấm dứt giao tranh