Chủ nhật, 21/09/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Những con đường dẫn đến dân chủ

Những con đường dẫn đến dân chủ
Những con đường dẫn đến dân chủ

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của dân chủ là sự tôn trọng tính đa dạng. Bởi vậy, bản thân dân chủ cũng hết sức đa dạng. Nó không có một hình mẫu duy nhất và cố định. Từ nền dân chủ Mỹ đến nền dân chủ ở Anh hay ở Pháp hay ở bất cứ quốc gia châu Âu nào cũng có vô số biến thái. Những biến thái ấy thể hiện rõ rệt trong các cách tiếp cận của giới học giả về vấn đề dân chủ.

Ở thập niên 1960, phần lớn các nhà nghiên cứu đều gắn liền quá trình dân chủ hóa với sự phát triển của kinh tế và xu hướng hiện đại hóa trong xã hội. Theo Thomas A. Sanction, các tiền đề dẫn đến dân chủ bao gồm: “sự phát triển tương đối cao về kinh tế, một tầng lớp trung lưu khá mạnh, một truyền thống khoan dung và tôn trọng cá nhân, sự có mặt của các nhóm xã hội và thiết chế độc lập, một nền kinh tế theo định hướng thị trường, và sự hiện diện của những phần tử ưu tú sẵn sàng từ bỏ quyền lực” (1).

Không phải ai cũng đồng ý với luận điểm do Thomas A. Sanction tóm tắt. Căn cứ vào kinh nghiệm của nhiều quốc gia ở châu Mỹ La tinh, nơi sự phát triển kinh tế chỉ dẫn đến việc hình thành các chế độ độc tài kiểu mới, người ta cho con đường dân chủ hóa gắn liền với rất nhiều yếu tố khác, ngoài việc phát triển kinh tế và hiện đại hóa. Các yếu tố ấy là gì? Theo Robert A. Dahl (trong cuốn Polyarchy: Participation and Opposition, 1971 và cuốn Democracy and its Critics, 1989) và Larry Diamond (trong bộ Democracy in Developing Countries, biên tập chung với nhiều người khác, 1988-9), các yếu tố ấy bao gồm: kinh nghiệm lịch sử, cấu trúc xã hội, trình độ kinh tế, văn hóa chính trị, giới lãnh đạo và một số tác động từ bên ngoài. Larry Diamond, về sau, tiếp tục duy trì quan điểm ấy nhưng càng ngày càng tin chắc là sự phát triển đóng vai trò quan trọng trong quá trình dân chủ hóa: hầu hết các nước dân chủ cao trên thế giới đều có chỉ số phát triển con người (Human Development Index) cao. Theo Raymond Gastil (trong bài ‘The past, present, and future of democracy’ đăng trên tạp chí Journal of International Affairs số 38 năm 1985), quá trình dân chủ hóa chịu ảnh hưởng của việc truyền bá ý thức về dân chủ hơn là các điều kiện kinh tế xã hội. Còn Guillermo O’Donnell và Philippe C. Schimitter (trong cuốn Transitions from Authoritarian Rule: Tentative Conclusions about Uncertain Democracies, 1986) thì lại tập trung vào vai trò chủ chốt của giới lãnh đạo trong giai đoạn chuyển tiếp từ độc tài sang dân chủ. (2)

Samuel P. Huntington, trong nhiều tác phẩm khác nhau, thường nhấn mạnh:

(a) không có một yếu tố duy nhất nào có thể giải thích được quá trình dân chủ hóa trong một nước cũng như trong phạm vi toàn thế giới;

(b) trên thực tế, quá trình dân chủ hóa bao giờ cũng là kết quả của nhiều yếu tố khác nhau;

(c) những yếu tố ấy thường thay đổi từ quốc gia này đến quốc gia khác; và

(d) những yếu tố ấy cũng thay đổi theo từng làn sóng dân chủ hóa (theo ông, cho đến cuối thế kỷ 20, nhân loại đã trải qua ba làn sóng dân chủ hóa như thế: từ thập niên 1820 đến 1926; từ sau Đệ nhị Thế chiến đến đầu thập niên 1960; và từ năm 1974 đến đầu thập niên 1990).

Dựa trên kinh nghiệm của làn sóng dân chủ lần thứ ba (kết thúc bằng sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Nga và Đông Âu), Huntington rút ra năm yếu tố chính tác động đến quá trình chuyển tiếp từ độc tài sang dân chủ:

  1. Các chế độ độc tài mất dần tính hợp pháp do sự phổ cập các giá trị dân chủ và do sự thất bại của họ trong lãnh vực kinh tế cũng như (ít hơn) quân sự.
  2. Sự phát triển vượt bậc về kinh tế trên phạm vi toàn cầu dẫn đến việc nâng cao mức sống cũng như giáo dục, mở rộng tầng lớp trung lưu thành thị ở nhiều quốc gia trên thế giới.
  3. Sự chuyển hướng trong chính sách của Giáo hội Công giáo từ việc bảo vệ nguyên trạng chính trị của các chế độ độc tài sang việc ủng hộ các phòng trào đối kháng.
  4. Sự thay đổi chính sách đối ngoại của nhiều quốc gia, đặc biệt của Mỹ, Liên Hiệp Âu Châu và Liên Xô.
  5. Hiệu ứng “quả bóng tuyết” (snowballing): ảnh hưởng của dân chủ từ nước này đến nước khác. (3)

Hiện nay, người ta hay nói đến làn sóng dân chủ thứ tư mở đầu bằng các cuộc nổi dậy đấu tranh giành tự do ở các nước Ả Rập, đặc biệt tại các quốc gia: Tunisia, Ai Cập, Yemen, Libya, Syria, Jordan, v.v... Ở một số nơi, cuộc cách mạng coi như đã hoàn tất giai đoạn sơ khởi (lật đổ chế độ độc tài); ở một số nơi khác, cuộc đấu tranh còn tiếp tục với khả năng kéo dài và đẫm máu. Tuy nhiên ở mọi nơi rõ ràng là dân chúng đã đứng dậy và quyết tâm tranh đấu cho quyền làm người vốn bị tước đoạt từ lâu của mình.

Thành thực mà nói, chưa thể khẳng định các biến cố ở Trung Đông và châu Phi mấy tháng gần đây là làn sóng dân chủ thứ tư. “Dân chủ”? Người ta còn phải chờ, ngay cả tại Tunisia và Ai Cập, nơi các nhà độc tài đã bị hạ bệ. Nhưng còn “làn sóng”? Thì đúng là có làn sóng thật. Ít nhất cũng là làn sóng xuống đường đấu tranh của quần chúng. Làn sóng của cách mạng.

Yếu tố gì đã tạo thành các làn sóng đó?

Ít nhất cũng có ba yếu tố trong số năm yếu tố dẫn trên của Huntington vẫn còn nguyên giá trị: một, sự sụp đổ của tính hợp pháp của các chế độ độc tài; hai, sự phát triển của tầng lớp trung lưu thành thị vốn càng ngày càng thấu hiểu giá trị của tự do; và ba, hiệu ứng “quả bóng tuyết” từ nước này lan sang nước khác.

Có thể thêm một yếu tố mới: vai trò của các kỹ thuật truyền thông hiện đại như email, facebook, twitter... khiến người ta có thể dễ dàng liên lạc, chuyển tải tin tức cho nhau, từ đó, nhanh chóng tập hợp lực lượng và vận động sự ủng hộ của thế giới buộc các tên bạo chúa phải ngại ngần trong việc sử dụng bạo lực để đàn áp dân chúng.

Trong các yếu tố kể trên, những yếu tố nào đã hiện hữu ở Việt Nam rồi nhỉ?

***

Chú thích:

  1. Tatu Vanhanen (1997), Prospects of Democracy: A Study of 172 Countries, London: Routledge, tr. 11.
  2. Xem Tatu Vanhanen (1997), sđd, tr. 10-26.
  3. Samuel P. Huntington, “Democracy’s Third Wave”, in trong cuốn The Global Resurgence of Democracy do Larry Diamond và Marc F. Platter biên tập, nxb The John Hopkins University Press, 1996, tr. 3-25.

* Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Cải cách ruộng đất và các di sản

Lần đầu tiên, cuộc cải cách ruộng đất của đảng CS ở miền Bắc được triển lãm tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hà Nội hồi đầu tháng 9
Thêm

Tử huyệt: Tước đoạt kẻ tước đoạt

Cuộc triển lãm về Cải cách ruộng đất mở ra tại Bảo tàng lịch sử VN dự định kéo dài đến cuối năm bỗng đóng cửa
Thêm

Khi một cây bút ra đi

Viết khi nghe tin nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng mất tại San Jose, California ngày 13 tháng 9, 2014
Thêm

Chiến tranh lạnh lần thứ hai

Báo chí Tây phương mấy tháng gần đây bàn về chuyện một cuộc chiến tranh lạnh mới đang dần dần xuất hiện
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Quốc hội cần ra nghị quyết về chủ quyền biển đảo của Việt Nam

Quốc hội Việt Nam cần đưa ra nghị quyết tái xác nhận chủ quyền biển đảo của quốc gia và phủ nhận hiệu lực pháp lý của các văn kiện ngoại giao
Thêm

Trang ảnh Rong chơi hải đảo thần tiên

Hawaii mỗi năm đón 8 triệu du khách, 61% từ nội địa Hoa Kỳ. Trong số du khách nước ngoài, người Nhật chiếm gần nửa
Thêm

Một lần nữa - TPP lại lỗi hẹn?

Nhà lãnh đạo Mỹ phải nhìn nhận rằng vòng đàm phán Hiệp định tự do thương mại xuyên TBD còn nhiều phức tạp, không thể kết thúc trước cuối năm 2014
Thêm

Chính quyền VN 'cố đấm ăn xôi' với yêu cầu 'viết đơn xin tha tù'

Ngày 28/8 vừa qua, Nguyễn Văn Hải, tức blogger Điếu Cày gọi điện về gia đình và báo là người của Bộ Công an đã yêu cầu ông 'viết đơn xin tha tù' để được 'đặc xá'
Thêm

May mà còn nước Mỹ để đến

Điều lý thú ở đây là nhiều công dân ưu tú của các nước xã hội chủ nghĩa đã bỏ nước ra đi, và vùng đất lý tưởng mà họ đến luôn luôn là nước Mỹ
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Mỹ dành thêm ngân khoản hỗ trợ Ukraine, không cấp viện trợ quân sựi
X
19.09.2014
Tin tức: http://www.facebook.com/VOATiengViet, http://www.youtube.com/VOATiengVietVideo, http://www.voatiengviet.com. Nếu không vào được VOA, xin các bạn hãy vào http://vn3000.com để vượt tường lửa. Cuộc gặp gỡ giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Ukraine Petro Poroshenko tại Washington đã không mang lại một lời hứa Mỹ sẽ cung cấp vũ khí sát thương mà Ukraine đang vận động. Nhưng ông Obama hứa sẽ tiếp tục huy động áp lực của quốc tế để giải quyết cuộc khủng hoảng ở Ukraine bằng biện pháp ngoại giao. Trước khi rời Tòa Bạch Ốc, ông Poroshenko bày tỏ cảm kích về sự giúp đỡ của Mỹ. Ông cũng cho biết ông hài lòng với mức hỗ trợ phi sát thương mà Washington đang cung cấp cho nước ông trong cuộc chiến chống lại quân ly khai thân Nga gần biên giới Nga.
Video

Video Mỹ dành thêm ngân khoản hỗ trợ Ukraine, không cấp viện trợ quân sự

Cuộc gặp gỡ giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Ukraine Petro Poroshenko tại Washington đã không mang lại một lời hứa Mỹ sẽ cung cấp vũ khí sát thương mà Ukraine đang vận động
Video

Video Ngoại trưởng Việt Nam chuẩn bị đi thăm Hoa Kỳ

Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Phạm Bình Minh sẽ đi thăm Washington vào đầu tháng 10 sắp tới để tham khảo ý kiến với Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ John Kerry
Video

Video Hỏa hoạn thiêu rụi 1 hãng xưởng của Nhật ở Bình Dương

Báo chí Việt Nam cho hay là ngọn lửa cao tới 200 mét đã thiêu rụi một hãng xưởng của công ty Sakata của Nhật Bản, chuyên sản xuất mực in tại Khu công nghiệp Việt Nam-Singapore tại thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương
Video

Video Bình luận gia Paul Leaf : Đã đến lúc nên bỏ lệnh cấm bán vũ khí sát thương cho VN

Giữa lúc Mỹ đang cắt giảm ngân sách quốc phòng và cùng lúc phải đương đầu với nhiều cuộc khủng hoảng trên khắp thế giới, Washington đang cần những nước đối tác có sức mạnh, đặc biệt tại Á Châu, nơi mà các hành động xâm nhập của Trung Quốc đang đe dọa thay đổi hiện trạng khu vực
Video

Video Scotland bỏ phiếu ở lại trong Liên hiệp Anh

Scotland đã bỏ phiếu ủng hộ việc giữ nguyên vẹn liên hiệp kéo dài 307 năm của nước này với Vương quốc Anh, trong 1 cuộc trưng cầu dân ý lịch sử về một giải pháp độc lập