Thứ năm, 24/07/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Tại sao và tại sao không?

Tại sao và tại sao không?
Tại sao và tại sao không?

Trên blog của mình, mới đây Trịnh Hội đặt một câu hỏi khá hay: “Tại sao không?” Đó là một câu hỏi của đứa cháu mới năm tuổi hỏi Trịnh Hội khi Trịnh Hội bảo bé không nên nói “Xin chào các người đẹp” trước mặt ba cô gái xa lạ ngoài đường.

Ừ, tại sao không?

Độc giả của blog Trịnh Hội sẽ góp ý kiến về cách trả lời câu hỏi do đứa cháu anh nêu lên. Ở đây, tôi xin bàn chút ít về ý nghĩa của câu hỏi “Tại sao?” và “Tại sao không?”.

Trước hết là “tại sao?”. Đó là một trong ba câu hỏi phổ biến và quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại: tại sao, như thế nào, và là gì. Không có ba câu hỏi ấy chắc chắn sẽ không có kiến thức. Không có kiến thức sẽ không có khoa học, và từ đó, kỹ thuật. Không có khoa học kỹ thuật sẽ không có tiến bộ. Không có tiến bộ sẽ không có văn minh. Không có văn minh sẽ không có lịch sử. Không có lịch sử, nhân loại sẽ không có quá khứ. Không có quá khứ sẽ không có ý niệm về bản sắc hay căn cước, nghĩa là con người sẽ không là gì cả. Sẽ không có gì khác với các loài động vật khác.

Trong lịch sử, câu hỏi “tại sao?” có lẽ ra đời muộn hơn câu hỏi “là gì?”. Triết học, nhất là triết học cổ đại vốn được xây dựng trên ba nền tảng chính: siêu hình học, đạo đức học và nhận thức luận; cả ba đều gắn liền chủ yếu với câu hỏi “là gì?”: Bản chất của vũ trụ là gì? Hiện thực là gì? Ý nghĩa cuộc sống là gì? Cái tốt là gì? Cái xấu là gì? Cái thiện là gì? Cái ác là gì? Chân lý là gì? Nghệ thuật là gì? Con người có thể biết được gì? Tiêu chuẩn để phân biệt đúng/sai là gì? Vấn đề mà Socrates cho là quan trọng nhất, “biết mình” (know thyself), cũng gắn liền với câu hỏi “là gì?”: Bản thể con người là gì? Những định nghĩa phổ quát (universal definition) làm tiêu chuẩn cho Sự thực và sự Công chính là gì? Khi Descartes chủ trương hoài nghi tất cả, ông cũng băn khoăn, trước hết, với câu hỏi hiện hữu là gì? Và cái thực là gì? Có thể nói câu hỏi “là gì?”, vốn mang tính bản thể luận, xuất phát từ nhu cầu và tham vọng định nghĩa bản thân mình cũng như thế giới bên ngoài và bên trong mình. Lịch sử tự nhận thức của nhân loại, ở một mặt nào đó, có thể nói là lịch sử những cuộc truy tầm mải miết những câu hỏi “là gì?” ấy. Hỏi rồi lại hỏi. Chấp nhận rồi lại hoài nghi. Cứ thế, liên tục. Đời này sang đời khác.

Khoa học thì khác. Trong khoa học, câu hỏi “là gì?” cũng rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn có lẽ là câu hỏi “tại sao”: sau khi nhận diện vấn đề hay sự kiện, các nhà khoa học nỗ lực tìm kiếm nguyên nhân chủ yếu qua con đường duy lý (rationalism) hoặc con đường thực nghiệm (empiricism). Tại sao con người sinh ra? Tại sao con người bị bệnh? Tại sao con người chết? Tại sao mặt trời mọc vào buổi sáng và lặn vào buổi tối? Tại sao mặt trăng có lúc tròn lúc khuyết? Tại sao nắng? Tại sao mưa? Tại sao trái táo lại rơi xuống đất? Tại sao chim bay được? Tại sao nước sôi khi được đun nóng? Tại sao nước chảy xuôi? v.v… Trả lời những câu hỏi tại sao ấy, chúng ta nắm bắt được cấu tạo, quy luật và nguyên tắc vận hành của tự nhiên, những điều làm nên cái chúng ta gọi là kiến thức. Trên cơ sở các kiến thức thu nhận được ấy, người ta đặt ra những câu hỏi khác xoay quanh mấy chữ “như thế nào?”, từ đó, kỹ thuật được ra đời và phát triển.

Câu hỏi “tại sao không?” chắc chắn ra đời muộn hơn. Nó được đặt trên ba tiền đề chính: một, sự hiện hữu của một cái gì đó đã được công nhận; hai, sự hiện hữu của cái quyền được nói không; và ba, sự hiện hữu của một cái gì khác có khả năng thay thế cái hiện đang có. Ba tiền đề ấy đều có tính lịch sử: chúng được hình thành trong một giai đoạn nào đó với những điều kiện nhất định. Về phương diện nhận thức, số không là một phát hiện cuối cùng, sau các con số khác, từ 1 đến 9. Về phương diện văn hoá, quyền nói “không” gắn liền với quyền được từ chối và được lựa chọn, nghĩa là gắn liền với ý niệm dân chủ. Bởi vậy, nếu câu hỏi “là gì?” có tính bản thể luận (ontological), câu hỏi “tại sao?” có tính chất nhận thức luận (epistemological), câu hỏi “như thế nào?” có tính kỹ thuật, câu hỏi “tại sao không” có ý nghĩa chính trị rõ rệt. Nó nảy sinh từ ý thức về tự do và, ngược lại, nó có chức năng nuôi dưỡng và phát huy tự do.

Chúng ta là những cây sậy biết tư tưởng nếu chúng ta biết đặt những câu hỏi “là gì?”; chúng ta là những con người hiện đại nếu chúng ta biết đặt câu hỏi “tại sao? “ và “như thế nào?”, nhưng chúng ta chỉ thực sự là những người tự do nếu chúng ta biết và được quyền đặt câu hỏi “tại sao không?”.

Trong hoàn cảnh Việt Nam hiện nay, những câu hỏi “tại sao không?” như vậy nhiều vô cùng. Và câu hỏi nào cũng khẩn thiết và cũng đầy day dứt. Tại sao Việt Nam không thể đa đảng? Tại sao người Việt Nam không được quyền phản biện và góp ý kiến về những vấn đề lớn lao liên quan đến vận mệnh của đất nước? Tại sao người Việt Nam không thể từ chối những chính sách độc tài và sai lầm của chính phủ? Tại sao người Việt Nam không được đi bên lề trái? Tại sao người Việt Nam không được phép phê phán và chống đối những hành vi lấn chiếm ngang ngược của Trung Quốc? Tại sao người Việt Nam không được phép hỏi “Tại sao không”?

V.v…

Tôi tin tình hình Việt Nam sẽ đổi khác nếu mọi người dân đều không ngừng trăn trở với những câu hỏi “tại sao không?” như thế.

Ừ, tại sao lại không chứ?

Một đứa con nít mới có năm tuổi đầu như cháu của Trịnh Hội còn biết hỏi “Tại sao không?”. Huống gì là chúng ta. Toàn là những người lớn cả.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

'Mâm cỗ' có cao hơn 'tiếng chào'?

Ông bà ta có câu 'tiếng chào cao hơn mâm cỗ', ý nói lời ăn tiếng nói đáng trọng hơn là của cải vật chất
Thêm

Đào mỏ ngân sách

Muốn đào mỏ ngân sách thì mỏ ngân sách cũng phải đủ lớn để đào
Thêm

Về văn học miền Nam 1954-1975 (1)

Trong lịch sử văn học VN hiện đại, có lẽ không có giai đoạn nào chịu nhiều bất hạnh như từ 1954 đến 1975 ở miền Nam
Thêm

Lệ Rơi, Lê Văn Tám & Những suy ngẫm về giá trị ảo

Lệ Rơi, nghệ danh của một chàng trai chân chất người Hải Dương hay hát ngô nghê với giọng hát bị lỗi nhịp sai tone, là một trường hợp đặc biệt đến mức khó hiểu
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Việt Nam nên sớm khởi kiện Trung Quốc ra trước Tòa án Quốc tế

Việt Nam có đầy đủ hồ sơ, tài liệu lịch sử về chủ quyền, việc khởi kiện TQ ra trước Tòa án Quốc tế sẽ giúp cho VN chiếm được nhiều lợi thế
Thêm

Thư ngỏ gửi Quốc hội Hoa Kỳ và Chính phủ Việt Nam

Tôi là một nhà báo, nhà văn, viết kịch và nhà nghiên cứu độc lập chuyên nghiệp từ những năm 1990
Thêm

Huỳnh Tấn Mẫm, đảng viên cộng sản phản tỉnh muộn màng

Tôi thành tâm mong Huỳnh Tấn Mẫm sẽ có thêm nghị lực, quyết tâm để có được những hành động tiếp theo trong những ngày tới
Thêm

Formosa Hà Tĩnh đã trở thành đặc khu của Trung Quốc?

Trong khi dư luận trong và ngoài nước xôn xao và phản ứng mạnh mẽ trước sự kiện Cty Formosa Hà Tĩnh gửi công văn cho Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải
Thêm

Tầm quan trọng của kiều hối

Kiều hối là ngoại tệ chuyển về Việt Nam do những người sinh sống ở nước ngoài như những người tị nạn CS hay làm việc ở nước ngoài
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Hai phản lực cơ quân sự của Ukraine bị bắn rơii
X
23.07.2014
Tin tức: http://www.voatiengviet.com, http://www.facebook.com/VOATiengViet Bộ Quốc phòng Ukraine cho biết hai chiếc phản lực cơ chiến đấu của họ đã bị bắn rơi ở miền đông. Một phát ngôn viên Bộ Quốc phòng hôm nay nói rằng các máy bay đó bị bắn rơi ở Savur Mogila. Chưa có tin gì về những viên phi công. Xem thêm: http://www.youtube.com/VOATiengVietVideo Nếu không vào được VOA dù đã đổi DNS, xin các bạn hãy vào vn3000.com để vượt tường lửa vào VOA hay các trang bị chặn khác như Facebook!
Video

Video Hai phản lực cơ quân sự của Ukraine bị bắn rơi

Bộ Quốc phòng Ukraine cho biết hai chiếc phản lực cơ chiến đấu của họ đã bị bắn rơi ở miền đông. Một phát ngôn viên Bộ Quốc phòng hôm nay nói rằng các máy bay đó bị bắn rơi ở Savur Mogila. Chưa có tin gì về những viên phi công
Video

Video Hàng Trung Quốc tiếp tục chiếm lĩnh thị trường Việt Nam

Trung Quốc tiếp tục là nước xuất khẩu các mặt hàng chính lớn nhất vào thị trường Việt Nam trong nửa đầu năm 2014, bất chấp những xáo trộn liên quan đến các hoạt động kinh tế của Trung Quốc tại Việt Nam do những tranh chấp chủ quyền trên Biển Đông gây ra trong những tháng gần đây
Video

Video Ủy ban Thượng viện Mỹ thông qua thỏa thuận hạt nhân với VN

Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Hoa Kỳ vừa thông qua thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Việt Nam, trong lúc Washington đang tìm cách mở rộng quan hệ với Hà Nội
Video

Video Bác tin Trung Quốc mở đập xả lũ, gây ngập lụt ở tỉnh Lạng Sơn

Tính tới ngày 21/7, số nạn nhân tử vong vì mưa lũ và lở đất ở các tỉnh miền núi phía bắc Việt Nam đã tăng lên tới 24 người. Ban chỉ huy phòng chống lụt bão Trung ương cho biết rằng thiệt hại từ đợt mưa lũ mới nhất này là khoảng hơn 100 tỷ đồng
Video

Video Bão Matmo hướng vào Đài Loan

Đài Loan đang tập trung đối phó với thời tiết khắc nghiệt khi cơn bão Matmo hướng về phía đông của đảo quốc này vào sớm ngày thứ Tư