Thứ ba, 31/03/2015
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Tại sao và tại sao không?

Tại sao và tại sao không?
Tại sao và tại sao không?

Trên blog của mình, mới đây Trịnh Hội đặt một câu hỏi khá hay: “Tại sao không?” Đó là một câu hỏi của đứa cháu mới năm tuổi hỏi Trịnh Hội khi Trịnh Hội bảo bé không nên nói “Xin chào các người đẹp” trước mặt ba cô gái xa lạ ngoài đường.

Ừ, tại sao không?

Độc giả của blog Trịnh Hội sẽ góp ý kiến về cách trả lời câu hỏi do đứa cháu anh nêu lên. Ở đây, tôi xin bàn chút ít về ý nghĩa của câu hỏi “Tại sao?” và “Tại sao không?”.

Trước hết là “tại sao?”. Đó là một trong ba câu hỏi phổ biến và quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại: tại sao, như thế nào, và là gì. Không có ba câu hỏi ấy chắc chắn sẽ không có kiến thức. Không có kiến thức sẽ không có khoa học, và từ đó, kỹ thuật. Không có khoa học kỹ thuật sẽ không có tiến bộ. Không có tiến bộ sẽ không có văn minh. Không có văn minh sẽ không có lịch sử. Không có lịch sử, nhân loại sẽ không có quá khứ. Không có quá khứ sẽ không có ý niệm về bản sắc hay căn cước, nghĩa là con người sẽ không là gì cả. Sẽ không có gì khác với các loài động vật khác.

Trong lịch sử, câu hỏi “tại sao?” có lẽ ra đời muộn hơn câu hỏi “là gì?”. Triết học, nhất là triết học cổ đại vốn được xây dựng trên ba nền tảng chính: siêu hình học, đạo đức học và nhận thức luận; cả ba đều gắn liền chủ yếu với câu hỏi “là gì?”: Bản chất của vũ trụ là gì? Hiện thực là gì? Ý nghĩa cuộc sống là gì? Cái tốt là gì? Cái xấu là gì? Cái thiện là gì? Cái ác là gì? Chân lý là gì? Nghệ thuật là gì? Con người có thể biết được gì? Tiêu chuẩn để phân biệt đúng/sai là gì? Vấn đề mà Socrates cho là quan trọng nhất, “biết mình” (know thyself), cũng gắn liền với câu hỏi “là gì?”: Bản thể con người là gì? Những định nghĩa phổ quát (universal definition) làm tiêu chuẩn cho Sự thực và sự Công chính là gì? Khi Descartes chủ trương hoài nghi tất cả, ông cũng băn khoăn, trước hết, với câu hỏi hiện hữu là gì? Và cái thực là gì? Có thể nói câu hỏi “là gì?”, vốn mang tính bản thể luận, xuất phát từ nhu cầu và tham vọng định nghĩa bản thân mình cũng như thế giới bên ngoài và bên trong mình. Lịch sử tự nhận thức của nhân loại, ở một mặt nào đó, có thể nói là lịch sử những cuộc truy tầm mải miết những câu hỏi “là gì?” ấy. Hỏi rồi lại hỏi. Chấp nhận rồi lại hoài nghi. Cứ thế, liên tục. Đời này sang đời khác.

Khoa học thì khác. Trong khoa học, câu hỏi “là gì?” cũng rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn có lẽ là câu hỏi “tại sao”: sau khi nhận diện vấn đề hay sự kiện, các nhà khoa học nỗ lực tìm kiếm nguyên nhân chủ yếu qua con đường duy lý (rationalism) hoặc con đường thực nghiệm (empiricism). Tại sao con người sinh ra? Tại sao con người bị bệnh? Tại sao con người chết? Tại sao mặt trời mọc vào buổi sáng và lặn vào buổi tối? Tại sao mặt trăng có lúc tròn lúc khuyết? Tại sao nắng? Tại sao mưa? Tại sao trái táo lại rơi xuống đất? Tại sao chim bay được? Tại sao nước sôi khi được đun nóng? Tại sao nước chảy xuôi? v.v… Trả lời những câu hỏi tại sao ấy, chúng ta nắm bắt được cấu tạo, quy luật và nguyên tắc vận hành của tự nhiên, những điều làm nên cái chúng ta gọi là kiến thức. Trên cơ sở các kiến thức thu nhận được ấy, người ta đặt ra những câu hỏi khác xoay quanh mấy chữ “như thế nào?”, từ đó, kỹ thuật được ra đời và phát triển.

Câu hỏi “tại sao không?” chắc chắn ra đời muộn hơn. Nó được đặt trên ba tiền đề chính: một, sự hiện hữu của một cái gì đó đã được công nhận; hai, sự hiện hữu của cái quyền được nói không; và ba, sự hiện hữu của một cái gì khác có khả năng thay thế cái hiện đang có. Ba tiền đề ấy đều có tính lịch sử: chúng được hình thành trong một giai đoạn nào đó với những điều kiện nhất định. Về phương diện nhận thức, số không là một phát hiện cuối cùng, sau các con số khác, từ 1 đến 9. Về phương diện văn hoá, quyền nói “không” gắn liền với quyền được từ chối và được lựa chọn, nghĩa là gắn liền với ý niệm dân chủ. Bởi vậy, nếu câu hỏi “là gì?” có tính bản thể luận (ontological), câu hỏi “tại sao?” có tính chất nhận thức luận (epistemological), câu hỏi “như thế nào?” có tính kỹ thuật, câu hỏi “tại sao không” có ý nghĩa chính trị rõ rệt. Nó nảy sinh từ ý thức về tự do và, ngược lại, nó có chức năng nuôi dưỡng và phát huy tự do.

Chúng ta là những cây sậy biết tư tưởng nếu chúng ta biết đặt những câu hỏi “là gì?”; chúng ta là những con người hiện đại nếu chúng ta biết đặt câu hỏi “tại sao? “ và “như thế nào?”, nhưng chúng ta chỉ thực sự là những người tự do nếu chúng ta biết và được quyền đặt câu hỏi “tại sao không?”.

Trong hoàn cảnh Việt Nam hiện nay, những câu hỏi “tại sao không?” như vậy nhiều vô cùng. Và câu hỏi nào cũng khẩn thiết và cũng đầy day dứt. Tại sao Việt Nam không thể đa đảng? Tại sao người Việt Nam không được quyền phản biện và góp ý kiến về những vấn đề lớn lao liên quan đến vận mệnh của đất nước? Tại sao người Việt Nam không thể từ chối những chính sách độc tài và sai lầm của chính phủ? Tại sao người Việt Nam không được đi bên lề trái? Tại sao người Việt Nam không được phép phê phán và chống đối những hành vi lấn chiếm ngang ngược của Trung Quốc? Tại sao người Việt Nam không được phép hỏi “Tại sao không”?

V.v…

Tôi tin tình hình Việt Nam sẽ đổi khác nếu mọi người dân đều không ngừng trăn trở với những câu hỏi “tại sao không?” như thế.

Ừ, tại sao lại không chứ?

Một đứa con nít mới có năm tuổi đầu như cháu của Trịnh Hội còn biết hỏi “Tại sao không?”. Huống gì là chúng ta. Toàn là những người lớn cả.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Công dân thủ đô là như thế

Đầu năm mới, nhân dân thủ đô đã ở thế chủ động, chỉ rõ những yếu kém của chính quyền, bảo vệ cuộc sống của 6.700 cây trồng lâu năm
Thêm

Một chính khách lớn và một người thầy xấu

Mở đầu bài viết tưởng niệm ông Lý Quang Diệu, cựu ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger nhận định 'Lý Quang Diệu là một vĩ nhân'
Thêm

Bàn thêm về tư nhân hóa

Những nỗi lo sợ mới đây liên quan đến cổ phần hóa chủ yếu là do việc bán các tài sản trọng yếu trong lĩnh vực hạ tầng
Thêm

Ai là kẻ thù của Việt Nam?

Ở Việt Nam lâu nay, giới cầm quyền cũng như giới truyền thông hay nói đến những 'thế lực thù địch'
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Xem ‘Nước 2030’ nghĩ về phim Việt

Trong những ngày qua, vài rạp tại San Francisco có chiếu phim do những đạo diễn gốc Việt từ Mỹ về Việt Nam quay và sản xuất
Thêm

40 năm nhìn lại: Kết thúc một quá trình, một cuộc chiến

Thảm cảnh bắt đầu từ vụ Buôn Mê Thuột thất thủ, tiếp đến là quyết định của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu bỏ ngỏ Cao nguyên, di tản chiến thuật
Thêm

Vì sao TQ cấm làm đường gần biên giới, còn VN lại mở toang cửa ngõ biên giới với TQ?

Quân đội TQ đã ngưng dự án làm đường của chính quyền một thành phố nằm gần biên giới VN vì lo ngại nó có thể được sử dụng cho một 'cuộc xâm lược của Việt Nam'
Thêm

Một cuộc tàn sát môi trường của chính quyền Hà Nội

Chính quyền Hà Nội đã tiến hành 'dự án' chặt hạ 6.700 cây xanh lâu năm trên 190 tuyến phố, để lại những đường phố huơ huếch, xém cháy dưới mặt trời
Thêm

Tổng Trọng, Tướng Quang ‘qui mã’

Sự kiện ông Trọng thăm Mỹ có thể đưa Hà Nội đến gần hơn nữa với Washington, kể từ khi quan hệ Việt - Trung trở nên căng thẳng sau vụ giàn khoan HD-981
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
TT Obama dự tính mở rộng chương trình thăm các gia đình nhiều rủi roi
X
30.03.2015
Theo ngân sách mới đề xuất của mình, tổng thống Barack Obama đang tìm cách mở rộng một chương trình đưa những công tác viên xã hội vào nhà để làm việc với cha mẹ khi họ nuôi dạy con cái trong những cộng đồng dễ gặp nguy.
Video

Video TT Obama dự tính mở rộng chương trình thăm các gia đình nhiều rủi ro

Theo ngân sách mới đề xuất của mình, tổng thống Barack Obama đang tìm cách mở rộng một chương trình đưa những công tác viên xã hội vào nhà để làm việc với cha mẹ khi họ nuôi dạy con cái trong những cộng đồng dễ gặp nguy.
Video

Video Máy bay không người lái giúp phát hiện gấu koala đang gặp nguy

Những động vật nhỏ đang bị đe dọa thường khó tìm thấy trong môi trường sống tự nhiên của chúng, khiến cho các nhà khoa học gặp khó khăn trong việc theo dõi và lập kế hoạch bảo tồn chúng. Nhưng những công nghệ mới có thể hỗ trợ việc này.
Video

Video Việt Nam đóng vai trò chủ chốt trong cuộc chiến viện trợ Nhật-Trung

Vị trí chiến lược trên tuyến đường vận chuyển dầu hỏa đã đặt Việt Nam vào vai trò then chốt trong cuộc chiến giành vị trí nổi trội về kinh tế của Nhật Bản và Trung Quốc ở châu Á.
Video

Video Đài Loan theo dõi sát hoạt động của Việt Nam ở Trường Sa

Chính quyền Đài Loan đang theo dõi sát hàng loạt các hoạt động xây cất của các nước có tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông.
Video

Video Phi công phụ máy bay Germanwings che giấu bệnh

Viên phi công phụ được tin là đã cố tình đâm chiếc máy bay Airbus xuống núi Alps giấu bệnh tình của anh với công ty mướn anh vào làm việc, theo lời các công tố viên Đức.