Chủ nhật, 21/09/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Tại sao và tại sao không?

Tại sao và tại sao không?
Tại sao và tại sao không?

Trên blog của mình, mới đây Trịnh Hội đặt một câu hỏi khá hay: “Tại sao không?” Đó là một câu hỏi của đứa cháu mới năm tuổi hỏi Trịnh Hội khi Trịnh Hội bảo bé không nên nói “Xin chào các người đẹp” trước mặt ba cô gái xa lạ ngoài đường.

Ừ, tại sao không?

Độc giả của blog Trịnh Hội sẽ góp ý kiến về cách trả lời câu hỏi do đứa cháu anh nêu lên. Ở đây, tôi xin bàn chút ít về ý nghĩa của câu hỏi “Tại sao?” và “Tại sao không?”.

Trước hết là “tại sao?”. Đó là một trong ba câu hỏi phổ biến và quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại: tại sao, như thế nào, và là gì. Không có ba câu hỏi ấy chắc chắn sẽ không có kiến thức. Không có kiến thức sẽ không có khoa học, và từ đó, kỹ thuật. Không có khoa học kỹ thuật sẽ không có tiến bộ. Không có tiến bộ sẽ không có văn minh. Không có văn minh sẽ không có lịch sử. Không có lịch sử, nhân loại sẽ không có quá khứ. Không có quá khứ sẽ không có ý niệm về bản sắc hay căn cước, nghĩa là con người sẽ không là gì cả. Sẽ không có gì khác với các loài động vật khác.

Trong lịch sử, câu hỏi “tại sao?” có lẽ ra đời muộn hơn câu hỏi “là gì?”. Triết học, nhất là triết học cổ đại vốn được xây dựng trên ba nền tảng chính: siêu hình học, đạo đức học và nhận thức luận; cả ba đều gắn liền chủ yếu với câu hỏi “là gì?”: Bản chất của vũ trụ là gì? Hiện thực là gì? Ý nghĩa cuộc sống là gì? Cái tốt là gì? Cái xấu là gì? Cái thiện là gì? Cái ác là gì? Chân lý là gì? Nghệ thuật là gì? Con người có thể biết được gì? Tiêu chuẩn để phân biệt đúng/sai là gì? Vấn đề mà Socrates cho là quan trọng nhất, “biết mình” (know thyself), cũng gắn liền với câu hỏi “là gì?”: Bản thể con người là gì? Những định nghĩa phổ quát (universal definition) làm tiêu chuẩn cho Sự thực và sự Công chính là gì? Khi Descartes chủ trương hoài nghi tất cả, ông cũng băn khoăn, trước hết, với câu hỏi hiện hữu là gì? Và cái thực là gì? Có thể nói câu hỏi “là gì?”, vốn mang tính bản thể luận, xuất phát từ nhu cầu và tham vọng định nghĩa bản thân mình cũng như thế giới bên ngoài và bên trong mình. Lịch sử tự nhận thức của nhân loại, ở một mặt nào đó, có thể nói là lịch sử những cuộc truy tầm mải miết những câu hỏi “là gì?” ấy. Hỏi rồi lại hỏi. Chấp nhận rồi lại hoài nghi. Cứ thế, liên tục. Đời này sang đời khác.

Khoa học thì khác. Trong khoa học, câu hỏi “là gì?” cũng rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn có lẽ là câu hỏi “tại sao”: sau khi nhận diện vấn đề hay sự kiện, các nhà khoa học nỗ lực tìm kiếm nguyên nhân chủ yếu qua con đường duy lý (rationalism) hoặc con đường thực nghiệm (empiricism). Tại sao con người sinh ra? Tại sao con người bị bệnh? Tại sao con người chết? Tại sao mặt trời mọc vào buổi sáng và lặn vào buổi tối? Tại sao mặt trăng có lúc tròn lúc khuyết? Tại sao nắng? Tại sao mưa? Tại sao trái táo lại rơi xuống đất? Tại sao chim bay được? Tại sao nước sôi khi được đun nóng? Tại sao nước chảy xuôi? v.v… Trả lời những câu hỏi tại sao ấy, chúng ta nắm bắt được cấu tạo, quy luật và nguyên tắc vận hành của tự nhiên, những điều làm nên cái chúng ta gọi là kiến thức. Trên cơ sở các kiến thức thu nhận được ấy, người ta đặt ra những câu hỏi khác xoay quanh mấy chữ “như thế nào?”, từ đó, kỹ thuật được ra đời và phát triển.

Câu hỏi “tại sao không?” chắc chắn ra đời muộn hơn. Nó được đặt trên ba tiền đề chính: một, sự hiện hữu của một cái gì đó đã được công nhận; hai, sự hiện hữu của cái quyền được nói không; và ba, sự hiện hữu của một cái gì khác có khả năng thay thế cái hiện đang có. Ba tiền đề ấy đều có tính lịch sử: chúng được hình thành trong một giai đoạn nào đó với những điều kiện nhất định. Về phương diện nhận thức, số không là một phát hiện cuối cùng, sau các con số khác, từ 1 đến 9. Về phương diện văn hoá, quyền nói “không” gắn liền với quyền được từ chối và được lựa chọn, nghĩa là gắn liền với ý niệm dân chủ. Bởi vậy, nếu câu hỏi “là gì?” có tính bản thể luận (ontological), câu hỏi “tại sao?” có tính chất nhận thức luận (epistemological), câu hỏi “như thế nào?” có tính kỹ thuật, câu hỏi “tại sao không” có ý nghĩa chính trị rõ rệt. Nó nảy sinh từ ý thức về tự do và, ngược lại, nó có chức năng nuôi dưỡng và phát huy tự do.

Chúng ta là những cây sậy biết tư tưởng nếu chúng ta biết đặt những câu hỏi “là gì?”; chúng ta là những con người hiện đại nếu chúng ta biết đặt câu hỏi “tại sao? “ và “như thế nào?”, nhưng chúng ta chỉ thực sự là những người tự do nếu chúng ta biết và được quyền đặt câu hỏi “tại sao không?”.

Trong hoàn cảnh Việt Nam hiện nay, những câu hỏi “tại sao không?” như vậy nhiều vô cùng. Và câu hỏi nào cũng khẩn thiết và cũng đầy day dứt. Tại sao Việt Nam không thể đa đảng? Tại sao người Việt Nam không được quyền phản biện và góp ý kiến về những vấn đề lớn lao liên quan đến vận mệnh của đất nước? Tại sao người Việt Nam không thể từ chối những chính sách độc tài và sai lầm của chính phủ? Tại sao người Việt Nam không được đi bên lề trái? Tại sao người Việt Nam không được phép phê phán và chống đối những hành vi lấn chiếm ngang ngược của Trung Quốc? Tại sao người Việt Nam không được phép hỏi “Tại sao không”?

V.v…

Tôi tin tình hình Việt Nam sẽ đổi khác nếu mọi người dân đều không ngừng trăn trở với những câu hỏi “tại sao không?” như thế.

Ừ, tại sao lại không chứ?

Một đứa con nít mới có năm tuổi đầu như cháu của Trịnh Hội còn biết hỏi “Tại sao không?”. Huống gì là chúng ta. Toàn là những người lớn cả.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Cải cách ruộng đất và các di sản

Lần đầu tiên, cuộc cải cách ruộng đất của đảng CS ở miền Bắc được triển lãm tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hà Nội hồi đầu tháng 9
Thêm

Tử huyệt: Tước đoạt kẻ tước đoạt

Cuộc triển lãm về Cải cách ruộng đất mở ra tại Bảo tàng lịch sử VN dự định kéo dài đến cuối năm bỗng đóng cửa
Thêm

Khi một cây bút ra đi

Viết khi nghe tin nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng mất tại San Jose, California ngày 13 tháng 9, 2014
Thêm

Chiến tranh lạnh lần thứ hai

Báo chí Tây phương mấy tháng gần đây bàn về chuyện một cuộc chiến tranh lạnh mới đang dần dần xuất hiện
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Quốc hội cần ra nghị quyết về chủ quyền biển đảo của Việt Nam

Quốc hội Việt Nam cần đưa ra nghị quyết tái xác nhận chủ quyền biển đảo của quốc gia và phủ nhận hiệu lực pháp lý của các văn kiện ngoại giao
Thêm

Trang ảnh Rong chơi hải đảo thần tiên

Hawaii mỗi năm đón 8 triệu du khách, 61% từ nội địa Hoa Kỳ. Trong số du khách nước ngoài, người Nhật chiếm gần nửa
Thêm

Một lần nữa - TPP lại lỗi hẹn?

Nhà lãnh đạo Mỹ phải nhìn nhận rằng vòng đàm phán Hiệp định tự do thương mại xuyên TBD còn nhiều phức tạp, không thể kết thúc trước cuối năm 2014
Thêm

Chính quyền VN 'cố đấm ăn xôi' với yêu cầu 'viết đơn xin tha tù'

Ngày 28/8 vừa qua, Nguyễn Văn Hải, tức blogger Điếu Cày gọi điện về gia đình và báo là người của Bộ Công an đã yêu cầu ông 'viết đơn xin tha tù' để được 'đặc xá'
Thêm

May mà còn nước Mỹ để đến

Điều lý thú ở đây là nhiều công dân ưu tú của các nước xã hội chủ nghĩa đã bỏ nước ra đi, và vùng đất lý tưởng mà họ đến luôn luôn là nước Mỹ
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Mỹ dành thêm ngân khoản hỗ trợ Ukraine, không cấp viện trợ quân sựi
X
19.09.2014
Tin tức: http://www.facebook.com/VOATiengViet, http://www.youtube.com/VOATiengVietVideo, http://www.voatiengviet.com. Nếu không vào được VOA, xin các bạn hãy vào http://vn3000.com để vượt tường lửa. Cuộc gặp gỡ giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Ukraine Petro Poroshenko tại Washington đã không mang lại một lời hứa Mỹ sẽ cung cấp vũ khí sát thương mà Ukraine đang vận động. Nhưng ông Obama hứa sẽ tiếp tục huy động áp lực của quốc tế để giải quyết cuộc khủng hoảng ở Ukraine bằng biện pháp ngoại giao. Trước khi rời Tòa Bạch Ốc, ông Poroshenko bày tỏ cảm kích về sự giúp đỡ của Mỹ. Ông cũng cho biết ông hài lòng với mức hỗ trợ phi sát thương mà Washington đang cung cấp cho nước ông trong cuộc chiến chống lại quân ly khai thân Nga gần biên giới Nga.
Video

Video Mỹ dành thêm ngân khoản hỗ trợ Ukraine, không cấp viện trợ quân sự

Cuộc gặp gỡ giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Ukraine Petro Poroshenko tại Washington đã không mang lại một lời hứa Mỹ sẽ cung cấp vũ khí sát thương mà Ukraine đang vận động
Video

Video Ngoại trưởng Việt Nam chuẩn bị đi thăm Hoa Kỳ

Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Phạm Bình Minh sẽ đi thăm Washington vào đầu tháng 10 sắp tới để tham khảo ý kiến với Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ John Kerry
Video

Video Hỏa hoạn thiêu rụi 1 hãng xưởng của Nhật ở Bình Dương

Báo chí Việt Nam cho hay là ngọn lửa cao tới 200 mét đã thiêu rụi một hãng xưởng của công ty Sakata của Nhật Bản, chuyên sản xuất mực in tại Khu công nghiệp Việt Nam-Singapore tại thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương
Video

Video Bình luận gia Paul Leaf : Đã đến lúc nên bỏ lệnh cấm bán vũ khí sát thương cho VN

Giữa lúc Mỹ đang cắt giảm ngân sách quốc phòng và cùng lúc phải đương đầu với nhiều cuộc khủng hoảng trên khắp thế giới, Washington đang cần những nước đối tác có sức mạnh, đặc biệt tại Á Châu, nơi mà các hành động xâm nhập của Trung Quốc đang đe dọa thay đổi hiện trạng khu vực
Video

Video Scotland bỏ phiếu ở lại trong Liên hiệp Anh

Scotland đã bỏ phiếu ủng hộ việc giữ nguyên vẹn liên hiệp kéo dài 307 năm của nước này với Vương quốc Anh, trong 1 cuộc trưng cầu dân ý lịch sử về một giải pháp độc lập