Thứ Tư, 23/04/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Nguyên tắc lịch sự trong giao tiếp

Nguyên tắc lịch sự trong giao tiếp
Nguyên tắc lịch sự trong giao tiếp
CỠ CHỮ - +

Vấn đề cuối cùng trong văn hóa giao tiếp của người Việt là vấn đề lịch sự.

Xã hội nào cũng có những nguyên tắc lịch sự nhất định. Các nguyên tắc ấy chi phối không những hành vi mà còn toàn bộ các loại hình ngôn ngữ, từ ngôn ngữ bằng lời (verbal language) đến ngôn ngữ không lời (nonverbal language), bao gồm cả bàng-ngôn ngữ (paralanguage) và ngoại-ngôn ngữ (extralanguage), trong đó có ngôn ngữ thân thể.

Theo Penelope Brown và Stephen Levinson, ý niệm về lịch sự bao giờ cũng gắn liền với ý niệm về thể diện vốn có tính phổ quát trong nhân loại (1). Nhưng ý niệm về thể diện thì bao giờ cũng gắn liền với những niềm tin và những bảng giá trị nhất định; các niềm tin và bảng giá trị này thay đổi theo từng nền văn hóa, và trong mỗi nền văn hóa, thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử, do đó, nhiều khi cái được xem là lịch sự ở văn hóa này lại trở thành bất lịch sự ở nơi khác; hoặc lịch sự ở lúc này nhưng lại trở thành bất lịch sử ở thời điểm lịch sử khác.

Bởi vậy, hơn đâu hết, để có thể tiếp xúc liên văn hóa, người ta cần phải tìm hiểu, ngay từ đầu, các nguyên tắc lịch sự của cái ngôn ngữ mà mình đang học. Đó là lý do chính tại sao từ khoảng vài thập niên cuối cùng của thế kỷ 20 đến nay, đặc biệt sau khi cuốn Politeness của Brown và Levinson được xuất bản (1978), giới nghiên cứu tập trung thật nhiều công sức vào việc khai thác ý niệm lịch sự từ các nền văn hóa khác nhau.

Nhưng lịch sự là gì?

Về phương diện từ nguyên, nguồn gốc của chữ "polite" trong tiếng Anh hiện nay có thể là từ chữ "poli" (thành thị) hoặc "politizmos" (văn minh) trong tiếng Hy Lạp cổ hoặc từ chữ "politus" (chải chuốt) trong tiếng Latin. Thật ra, tất cả những từ gốc ấy đều có một số điểm giống nhau, và tất cả đều được phản ánh trong nội hàm khái niệm politeness hiện đang được sử dụng: đó là những sự giao tiếp có phong thái đẹp và có giáo dục, là dấu chỉ của người có văn minh và văn hóa. Trong tiếng Việt, chữ "lịch sự" đã xuất hiện từ lâu (trong Từ điển Việt Bồ La của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 đã có), tuy nhiên, tôi ngờ, thoạt đầu, nó chỉ có nghĩa là từng trải, có nhiều kinh nghiệm sống, biết cách giao thiệp. Vậy thôi. Để chỉ khái niệm lịch sự như chúng ta hiểu hiện nay, người xưa dùng chữ lễ phép. Chữ "lễ" trong lễ phép mang ba nội dung chính: một, đó là những khuôn phép và là những quy phạm có tính bắt buộc; hai, mang nặng ảnh hưởng của Nho giáo; và ba, như là hệ quả của nội dung thứ hai vừa nêu, thường chỉ có một chiều: từ dưới lên. Nói cách khác, trong sự tương tác giữa người bề trên và người bề dưới (về mọi phương diện: tuổi tác và đẳng cấp trong gia đình cũng như trong xã hội), chỉ có người bề dưới mới cần lễ phép, người bề trên thì được miễn. Sau này, chữ "lễ phép" thường chỉ được dùng trong quan hệ gia đình và học đường; chữ "lịch sự" dần dần chiếm ưu thế khi chỉ các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, trong cách nhìn của người Việt Nam, lịch sự vẫn chủ yếu là cách hành xử của người dưới đối với người trên hơn là ngược lại.

Trong phạm vi ngôn ngữ, nguyên tắc lịch sự của người Việt Nam thường được thể hiện ở mấy khía cạnh chính:

Một, cách xưng hô: phải đúng chức vụ, vai vế và tuổi tác.

Hai, sử dụng các từ thưa gửi ở đầu câu: Dạ/vâng/thưa/xin (ngày xưa còn có "bẩm" và "trình").

Ba, sử dụng ngữ khí từ ở cuối câu: “ạ” (So sánh hai kiểu nói: "Chào bác" và "Chào bác ạ".)

Bốn, lặp lại đại từ nhân xưng ở cuối câu (Ví dụ: "Bác khỏe không, bác?")

Chú ý: cả bốn biện pháp ngôn ngữ trên chỉ được áp dụng với người dưới. Với người bề trên hay cấp trên, tất cả các biện pháp ấy đều không cần thiết. Nói cách khác, trong tiếng Việt, lịch sự, với người dưới, là lễ phép, phải là lễ phép; với người trên, chỉ cần thân thiện.

***

Chú thích:

1.     Penelope Brown và Stephen Levison (1978), Politess: Some Universals in Language Use, Port Melbourne: Cambridge University Press.

* Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Hỗn và loạn trong văn hóa

Trong dịp giỗ Tổ vừa qua 9/4/2014 ở xã Bình Đà quận Hà Đông đã làm lễ giỗ rất linh đình
Thêm

Về đại học đầu tiên trên thế giới không thu học phí

University of the People (UoP) là đại học đầu tiên trên thế giới không thu học phí
Thêm

Nghĩ thoáng khi nghe Gabriel García Márquez qua đời

Để chỉ sự-sống-sau-cái-chết của một nhà văn, trong tiếng Việt có 2 khái niệm: bất tử và bất hủ
Thêm

Chân lý tháng Tư

39 năm đã qua kể từ ngày 30 tháng 4 năm 1975, ngày chiến tranh kết thúc
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Ý nghĩa của việc trả tự do cho luật sư Cù Huy Hà Vũ

Nhà cầm quyền Việt Nam trả tự do trước thời hạn thi hành án với lý do nhân đạo để tạo điều kiện cho Ls Hà Vũ chữa bệnh ở Mỹ
Thêm

Vì đâu bạo hành ‘lên ngôi’?

Chuyện con người có lúc dùng đến bạo lực khi hành xử với nhau ở đâu cũng có, thời nào cũng xảy ra
Thêm

TPP: Đòn bẩy cho Nhân quyền ở Việt Nam?

Từ tháng 3/2014 đến nay, nhà cầm quyền Việt Nam đã phóng thích 5 tù nhân chính trị như một phần trong 'chính sách khoan hồng' của mình
Thêm

Giải pháp nào cho cuộc khủng hoảng Ukraine

Chưa có giải pháp chung cuộc để chấm dứt khủng hoảng Ukraine, mà mới chỉ có những biện pháp kinh tế, chính trị, ngoại giao có tính cảnh cáo, đe dọa lẫn nhau
Thêm

Đầu tư vào rác ở Việt Nam

Nhiều người Việt ở thành phố Oakland, California còn nhớ câu chuyện về một cựu thuyền nhân vượt biển tên Trung
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Học viên nước ngoài trải nghiệm giáo dục tại Học viện Hải quân Mỹi
X
22.04.2014
Học viện Hải quân Hoa Kỳ đào tạo những nam nữ thanh niên để trở thành sĩ quan của Hải quân Hoa Kỳ hoặc Thủy quân Lục chiến . Nhưng không phải tất cả sĩ quan học viên đều là người Mỹ.
Video

Video Học viên nước ngoài trải nghiệm giáo dục tại Học viện Hải quân Mỹ

Học viện Hải quân Hoa Kỳ đào tạo những nam nữ thanh niên để trở thành sĩ quan của Hải quân Hoa Kỳ hoặc Thủy quân Lục chiến . Nhưng không phải tất cả sĩ quan học viên đều là người Mỹ.
Video

Video Luật sư bị đề nghị kỷ luật vì các lời bình luận trên Facebook

Tòa án Nhân dân tỉnh Dak Lak gửi thư lên các cơ quan cấp cao đề nghị kỷ luật một luật sư sau khi vị luật sư này đăng bình luận trên trang Facebook cá nhân bày tỏ thái độ bất bình với quy trình xét xử của tòa
Video

Video Tổng thống Hàn Quốc so sánh tai họa đắm tàu như hành vi 'sát nhân'

Tổng thống Nam Triều Tiên Park Geun-hye mạnh mẽ chỉ trích thuyền trưởng và thủy thủ đoàn trên chiếc phà bị lật vào tuần trước với 476 người, nhiều người trên đó là học sinh
Video

Video Hà Nội muốn tăng cường quan hệ giữa Quốc hội Mỹ-Việt

Chủ tịch Quốc hội Việt Nam Nguyễn Sinh Hùng đề nghị cơ quan lập pháp hai nước Việt-Mỹ nên tăng cường trao đổi-hợp tác để Mỹ sớm công nhận Việt Nam là một nền kinh tế thị trường
Video

Video Thêm nhiều người tham gia cuộc đua Marathon Boston năm nay

Hàng chục ngàn người vẫn tham gia Cuộc đua Marathon Boston năm nay diễn ra vào ngày thứ Hai, một năm sau vụ đánh bom kép gần đích đến khiến 3 người thiệt mạng