Thứ hai, 22/12/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Một xã hội khuyết tật

Một xã hội khuyết tật
Một xã hội khuyết tật

Nói đến xã hội và văn hóa Việt Nam, một trong những điều chúng ta hay tự hào nhất là quan hệ giữa người và người vốn được cho là lúc nào cũng ăm ắp tình nghĩa. Điều đó nhất định là đúng. Nhưng chỉ đúng trong bình diện cá nhân với cá nhân. Ở một bình diện khác, bình diện quan hệ được thiết chế hóa với tư cách tổ chức, nghĩa là được nhìn từ góc độ chính trị học và xã hội học, xã hội Việt Nam lại cũng không thiếu khuyết tật, trong đó, quan trọng nhất là: nó thiếu hẳn kích thước dân sự.

Nói như vậy cũng có nghĩa là, chúng ta cần phân biệt hai bình diện của quan hệ: phi-thiết chế (noninstitutionalized) và thiết chế hóa (institutionalized).

Phi-thiết chế là những quan hệ hoàn toàn có tính chất cá nhân và ngẫu nhiên, ví dụ, trong quan hệ bạn bè: chúng ta chơi thân với một số người, thường xuyên gặp gỡ họ để chuyện trò hoặc nhậu nhẹt, hoặc trong quan hệ láng giềng: thỉnh thoảng chúng ta ghé nhà nhau, tán dóc hay giúp đỡ nhau chuyện này chuyện nọ. Những quan hệ phi-thiết chế ấy ở đâu cũng có, tuy mỗi nơi có những sắc thái khác nhau. Chẳng hạn, ở Việt Nam, hàng xóm có thể chạy qua chạy lại nhà nhau bất kể giờ giấc; ở Tây phương, ngược lại, thường, thứ nhất, cần có hẹn trước; thứ hai, không ngồi quá lâu; và thứ ba, không nên trố mắt hay chõ miệng vào đời sống riêng tư của nhau.

Quan hệ được thiết chế hóa là những quan hệ được biến thành tổ chức. Có hai loại tổ chức chính: tư (private) và công (public).

Tư, có hai hình thức chính: gia đình và chỗ làm. Gia đình rõ ràng là một quan hệ được thiết chế hóa, ở đó, mọi người nối kết với nhau theo hai nguyên tắc chính: huyết thống và tình nghĩa. Đây là quan hệ căn bản không những cho sự sinh tồn mà còn cho cả việc giáo dục, đặc biệt, việc xã hội hóa của từng cá nhân. Những bài học đầu tiên, từ những bài học về ngôn ngữ đến những bài học về nghệ thuật ứng xử của nhân loại bao giờ cũng được thụ đắc từ gia đình. Chỗ làm, hoặc là công sở hoặc là xí nghiệp hay hiệu buôn, v.v... là một hình thức khác của quan hệ tư, ở đó, nguyên tắc chính để nối kết mọi người là lợi nhuận: mỗi người một công việc khác nhau với những khả năng và bổn phận khác nhau, nhưng tất cả đều giống nhau ở một điểm: vì lợi nhuận.

Thiết chế quan hệ công thì chỉ có một: chính trị. Đó là quan hệ giữa cá nhân và chính phủ. Cá nhân, bất cứ là cá nhân nào, dù lớn hay nhỏ, giàu hay nghèo, tốt hay xấu, tất cả đều gắn chặt trong mối quan hệ với nhà nước. Luật pháp áp dụng cho mọi người. Thuế má cũng áp dụng cho mọi người. Nguyên tắc nối kết mọi người trong lãnh vực này chủ yếu là quyền lực.

Ngoài các thiết chế quan hệ vừa kể, còn gì nữa không? Một số người có thể nói: ở Việt Nam còn có một tổ chức quan hệ khác: đó là làng. Làng, ở Việt Nam, ít nhất từ góc nhìn của các nhà Văn hóa học, là một đơn vị nằm giữa gia đình và đất nước. Quan hệ giữa người với người trong làng cũng được thiết chế hóa với những sinh hoạt và những tôn ti nhất định. Đành là đúng. Nhưng ở đây có hai vấn đề: Thứ nhất, cái thiết chế trong làng chủ yếu mô phỏng theo thiết chế của nhà nước, cũng là một hệ thống đẳng cấp nghiêm ngặt. Nhiều người hay nói đến tính chất dân chủ trong văn hóa làng ngày xưa. Nhưng chắc chắn đó không phải là thứ dân chủ của những kẻ cùng đinh. Thứ hai, quan trọng hơn, cấu trúc và văn hóa làng ấy chỉ còn là một hoài niệm. Làng, hiểu theo nghĩa truyền thống, đã biến mất ở Việt Nam hiện nay.

Thành ra, ở Việt Nam bây giờ, quanh đi quẩn lại, mọi quan hệ giữa người và người chỉ giới hạn trong ba thiết chế chính: gia đình, nơi làm việc và nhà nước; với ba kích thước chính: tình nghĩa, lợi nhuận và quyền lực.

Nhưng như vậy đã đủ chưa?

Chắc chắn là chưa đủ.

Các nhà nghiên cứu xã hội học về di dân, nhất là các cộng đồng di dân mới, trong đó có cộng đồng người Việt ở hải ngoại, đều đi đến nhận định này: đời sống của đa số, nói chung, khá nghèo nàn. Trong khi phần lớn người bản xứ, ngoài gia đình và công việc, thường tham gia tích cực vào các sinh hoạt tập thể như hội đoàn, từ hội đoàn xã hội đến các hội đoàn tôn giáo, hoặc ít nhất, các câu lạc bộ, kể cả câu lạc bộ của các “fans” một môn thể thao nào đó, các cộng đồng di dân thường chỉ biết gia đình. Đi làm xong thì về với gia đình. Hết. Nếu tham gia vào sinh hoạt tập thể thì cũng chỉ giới hạn trong các đoàn thể chính trị, nghĩa là ít nhiều quan hệ với nhà nước.

Hiện tượng đó nổi rõ ở cộng đồng người Việt ở hải ngoại nhưng không phải không có ở Việt Nam, nếu không muốn nói, nó chỉ là hiện tượng kéo dài của một tập quán đã có ở Việt Nam: Chúng ta chưa có các sinh hoạt mang tính xã hội.

Nói chưa, thật ra, không đúng. Trước đây thì có. Ở miền Nam trước đây, những sinh hoạt tập thể dựa trên nguyên tắc phi-lợi nhuận và phi-quyền lực như vậy đã khá phổ biến, ví dụ, thanh thiếu niên, ngoài phong trào Hướng Đạo, còn có thể tham gia vào các sinh hoạt do các tôn giáo tổ chức. Hầu như tôn giáo nào cũng có những hội đoàn như thế: Phật giáo thì có đoàn thanh niên Phật tử; Công giáo thì có đoàn Hùng tâm – Dũng chí, v.v...

Sau năm 1975, tất cả các sinh hoạt ấy đều bị nghiêm cấm.

Tất cả các sinh hoạt tập thể ngoài hai nguyên tắc lợi nhuận và quyền lực cũng đều bị nghiêm cấm. Con người trở thành bơ vơ.

Cái kích thước trong quan hệ bị nghiêm cấm ấy chính là kích thước dân sự, một trong những kích thước căn bản và quan trọng trong đời sống con người.

Thiếu nó, xã hội sẽ trở thành khuyết tật.

* Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Ý định của tác giả trong văn học

Đọc các bài phê bình, nhiều người băn khoăn: Hay thì hay, nhưng không biết tác giả có nghĩ vậy khi sáng tác hay không?
Thêm

Sự thành công của Uber và kinh doanh ứng dụng peer-to-peer

Chưa đầy nửa năm sau khi xuất hiện tại Việt Nam (chủ yếu tại Sài Gòn), Uber đã tạo ra một cơn bão truyền thông
Thêm

Bạn trẻ và du lịch khám phá

Du lịch trải nghiệm và khám phá, trong đó “phượt” là một hình thức điển hình và trào lưu nhất hiện nay
Thêm

Đài Loan: Hai khuôn mặt sáng

Đài Loan vừa trải qua một cuộc thay đổi chính trị khá sâu sắc. Bắc Kinh không hề dự kiến một cuộc đảo lộn tệ hại cho họ đến vậy
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Để có một hiến pháp dân chủ

Việt Nam đang đứng trước khủng hoảng nghiêm trọng trong quan hệ với nước láng giềng khổng lồ Trung Quốc
Thêm

Cái bắt tay

Bạn tôi, một người Thái, sống ở Thái Lan, có nói với tôi: “Sao thủ tướng mày coi khinh thủ tướng tao thế?”
Thêm

Giá trị phổ quát và vĩnh cửu của bản Tuyên Ngôn Quốc Tế Nhân Quyền

Việc trả tự do trước thời hạn mãn án tù chắc chắn không phải là vì lý do nhân đạo của nhà cầm quyền Việt Nam, mà vì áp lực quốc tế nói chung
Thêm

Hồi hộp chờ đếm phiếu

Trong các kỳ bầu cử ở Mỹ, ngay đêm đếm phiếu hay qua sáng ngày hôm sau các ứng cử viên thường đã biết mình thắng hay thua
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Mẫu chế tạo bằng máy in 3-D hỗ trợ cho việc mổ timi
X
21.12.2014
Công nghệ in 3 chiều hiện đang được áp dụng cho tim của người – nhưng không phải là tạo ra một trái tim mới – mà là tạo ra một mô hình giống y như trái tim thật. Công nghệ mới này có thể giúp các bác sỹ giải phẫu hiểu rõ hơn tình trạng của bệnh nhân trước một ca phẫu thuật.
Video

Video Mẫu chế tạo bằng máy in 3-D hỗ trợ cho việc mổ tim

Công nghệ in 3 chiều hiện đang được áp dụng cho tim của người – nhưng không phải là tạo ra một trái tim mới – mà là tạo ra một mô hình giống y như trái tim thật. Công nghệ mới này có thể giúp các bác sỹ giải phẫu hiểu rõ hơn tình trạng của bệnh nhân trước một ca phẫu thuật.
Video

Video Trung Quốc tiếp tục tăng cường sức mạnh hàng hải

Trung Quốc sẽ thiết lập một hệ thống giám sát ngoài khơi bao gồm các trạm vệ tinh-radar nhằm tăng cường sức mạnh hàng hải quốc gia, một động thái có thể làm gia tăng căng thẳng tranh chấp Biển Đông
Video

Video Việt Nam giải cứu 12 công nhân trong vụ sập hầm thủy điện

12 người bị mắc kẹt trong vụ sập hầm thủy điện ở Lâm Đồng được cứu sống hôm 19/12 sau 4 ngày nỗ lực giải cứu
Video

Video Việt Nam sắp mua tàu chiến của Ấn Độ

Ấn Độ sắp cung cấp các tàu chiến cho Việt Nam trong lúc Hà Nội đang tìm cách hiện đại hóa quân sự và tăng cường khả năng quốc phòng trước các động thái lấn lướt của Trung Quốc ở Biển Đông
Video

Video Nghiên cứu: Người dân toàn cầu sống thọ thêm được 6 năm kể từ năm 1990

Tuổi thọ toàn cầu đã tăng thêm sáu năm kể từ năm 1990 nhờ tỉ lệ tử vong vì ung thư và bệnh tim ở các nước giàu giảm xuống và tỉ lệ sống sót những bệnh tiêu chảy, bệnh lao và sốt rét cao hơn ở những nước nghèo