Thứ hai, 27/04/2015
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Hiệu ứng bàng quan

Hiệu ứng bàng quan
Hiệu ứng bàng quan

Liên quan đến vấn đề vô cảm ở Việt Nam hay Trung Quốc, ngoài các lý do chính trị, xã hội, luật pháp và văn hóa mà chúng ta đã bàn, còn một lý do khác thuộc tâm lý xã hội cần được biết: hiệu ứng bàng quan (bystander effect) hay còn được gọi là hội chứng Genovese (Genovese syndrome).

Hai thuật ngữ này đồng nghĩa vì ý niệm hiệu ứng bàng quan được nảy sinh ra từ vụ án Catherine Kitty Genovese ở New York vào năm 1964. Genovese là một cô gái 28 tuổi, đi làm đến 3 giờ sáng mới về nhà trong một chung cư khá đông đúc. Từ chiếc xe đậu dọc đường lên phòng mình, Genovese bị một gã đàn ông tấn công và hãm hiếp. Sự việc xảy ra khoảng hơn nửa tiếng đồng hồ ngay trước chung cư. Mặc cho Genovese kêu cứu thảm thiết, không có ai cứu giúp cả. Cô bị thương, nằm gục bên lề đường. Mười phút sau, thủ phạm quay trở lại, đâm cô thêm mấy nhát nữa. Vẫn không có ai ra tay.

Cái chết của Genovese, qua sự tường thuật của báo New York Times vào ngày 27 tháng 3 năm 1964, gây chấn động dư luận nước Mỹ thời bấy giờ. Không phải vì bản thân vụ án. Chuyện hãm hiếp hay giết người không xa lạ gì đối với người dân Mỹ. Điều khiến mọi người bàng hoàng kinh ngạc và băn khoăn chính là sự thờ ơ của những người chung quanh. Nhất là sau khi được biết, theo tường thuật của báo chí, lúc ấy, có khoảng 38 người trong chung cư nghe tiếng gào thét của Genovese nhưng vẫn bất động. Sau này, kết quả các cuộc điều tra khác cho thấy con số 38 nhân chứng này có phần hơi phóng đại, bao gồm cả những người chỉ nghe kể lại hơn là nghe tận tai hay nhìn tận mắt những gì xảy ra đêm hôm ấy. Dù vậy, vấn đề vẫn cứ gây nhức nhối: Tại sao những người ấy lại không làm gì cả?

Câu hỏi tại sao ấy theo đuổi nhiều nhà nghiên cứu Mỹ, trong đó, nổi bật nhất là hai nhà tâm lý học xã hội nổi tiếng John Darkley và Bibb Latané. Từ năm 1968 đến 1980, nghĩa là suốt 12 năm, họ thực hiện hơn bốn chục cuộc thí nghiệm khác nhau (ví dụ dàn cảnh cướp bóc hay đánh đập) để xem phản ứng của người qua đường. Tất cả các cuộc thí nghiệm đều được quay phim. Sau đó họ phân tích phản ứng của những người chung quanh. Năm 2008, hai nhà nghiên cứu khác, Mark Levine và Simon Crowther, lại tiếp tục đề tài đã được Darkey và Latané khởi xướng. Năm 2011, một cuộc điều tra khác, với một quy mô lớn, do giáo sư Peter Fisher và một số đồng nghiệp ở Đức thực hiện (The Bystander-Effect: A Meta-Analytic Review on Bystander Intervention in Dangerous and Non-Dangerous Emergencies), soi sáng nhiều góc cạnh của vấn đề hơn.

Kết quả các cuộc thí nghiệm và điều tra ấy cho thấy có khá nhiều nguyên nhân khiến người ta dửng dưng trước người bị nạn. Trong đó có hai nguyên nhân chính. Thứ nhất là ảnh hưởng xã hội, hoặc còn được gọi là sự “vô tri đa nguyên” (pluralistic ignorance): Tâm lý của con người là, khi chứng kiến một tai nạn, thường nhìn quanh xem phản ứng của người khác. Nếu những người khác ấy không làm gì, người ta cũng nghĩ là bản thân mình cũng không cần làm gì cả. Việc “không làm gì cả” được xem là một lựa chọn tối ưu. Thứ hai là sự khuếch tán trách nhiệm (diffusion of responsibity): Càng có đông người chứng kiến một tai nạn, người ta càng dễ có khuynh hướng cho trách nhiệm cứu giúp là thuộc về ai đó, một người nào khác, chứ không phải mình. Nhất là, người ta dễ nghĩ, trong đám đông, có những người có khả năng và thích hợp hơn (ví dụ: cảnh sát, bác sĩ hay y tá). Cuối cùng, vì ai cũng nghĩ thế, nên không ai làm gì. Thành ra dửng dưng.

Điều cần chú ý là hiệu ứng bàng quan không chỉ xảy ra khi người ta đối diện với những tai nạn cụ thể, ngay trước mắt. Nó còn được áp dụng cho những trường hợp lớn hơn, mang tầm vóc thế giới: Khi chứng kiến những tai nạn hay những tội ác lớn ở một quốc gia nào đó, như nạn đói khiến cả hàng ngàn, thậm chí, hàng trăm ngàn người chết (như ở nhiều quốc gia Phi châu) hay nạn diệt chủng cũng như họa độc tài dẫn đến cái chết tập thể của hàng triệu người, phần lớn nhân loại vẫn có tâm lý bàng quan, xem những việc đó thuộc trách nhiệm của ai khác. Của các chính khách. Của các tổ chức nhân đạo. Còn mình thì vẫn có thể án binh bất động mà không hề thấy lương tâm áy náy chút nào cả.

Người ta gọi đó là thứ tính cách hay chủ nghĩa bàng quan (bystanderism).

Ở Việt Nam, tâm lý bàng quan chủ nghĩa ấy rõ ràng là càng ngày càng bành trướng mạnh mẽ và trở thành một nguy cơ không những đối với đạo đức mà còn trong lãnh vực chính trị, ảnh hưởng đến an nguy của cả quốc gia. Tâm lý ấy xem mọi vấn đề của đất nước, từ các vấn đề giáo dục với hiện tượng bằng giả và chất lượng xuống cấp đến các vấn đề xã hội với sự lan tràn của tham nhũng và tội phạm, vấn đề kinh tế với ảnh hưởng đến mức đe dọa của Trung Quốc, và quan trọng nhất, nguy cơ xâm lấn của Trung Quốc, không những ở các hòn đảo xa xôi mà còn ở rừng núi cho thuê, ở các dự án có ý nghĩa quốc phòng nằm trong tay Trung Quốc...đều thuộc về trách nhiệm của ai khác.

Giới lãnh đạo càng củng cố tâm lý bàng quan chủ nghĩa ấy bằng cách tước bỏ trách nhiệm của mọi người dân, giành hết trách nhiệm về phần mình. Nhưng ở phần họ, dưới danh nghĩa lãnh đạo tập thể, hầu như không ai có trách nhiệm gì rõ ràng cả. Cuối cùng, những vấn đề quan trọng nhất của quốc gia đều bị bỏ mặc.

Tương đương với khái niệm hiệu ứng bàng quan hay chủ nghĩa bàng quan trong tiếng Anh, tiếng Việt có một chữ rất hay, được phổ biến từ lâu trong dân chúng: chủ nghĩa mackeno.

* Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Về ngày 30/4: Chỗ đứng của Đảng CS phải là vành móng ngựa

Trống kèn ầm ỹ, pháo hoa khắp nơi, duyệt binh hoành tráng chỉ còn là màn khói mỏng che đậy những sai lầm
Thêm

Những sự chuyển hướng của văn học Việt Nam đầu thế kỷ 20

Trong các tác phẩm nổi tiếng vào những năm đầu thế kỷ 20, các nhà nho yêu nước và thức thời đã kịch liệt phê phán tính chất bất lực và yếu hèn của Việt Nam
Thêm

Quan Việt làm ngơ, Công ty Trung Quốc vô tư gây ô nhiễm

Hôm 14-4, người dân xã Vĩnh Tân do quá bức xúc với tình trạng ô nhiễm bụi xỉ của Nhà máy nhiệt điện Vĩnh Tân 2, đã chặn xe cộ lưu thông trên Quốc lộ 1
Thêm

Di sản của chủ nghĩa thực dân

Chủ nghĩa thực dân, dưới hình thức cổ điển hay hiện đại, ở Tây phương hay ở Đông phương, đều có một bản chất giống nhau: ăn cướp
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Trung tâm Nhiệt điện Vĩnh Tân và hiểm họa mất nước

Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 2 do Tập đoàn Điện khí Thượng Hải (Trung Quốc) thi công từ tháng 8/2010. Tổng mức đầu tư ban đầu của dự án là 19.162 tỷ VNĐ
Thêm

Trang ảnh Cuba sẽ giống Việt Nam?

Sau khi Chiến tranh Lạnh chấm dứt với sự sụp đổ và tan rã của khối cộng sản, nay chỉ còn lại vài nước cộng sản là Trung Quốc, Việt Nam, Cuba và Bắc Triều Tiên
Thêm

Vụ kiện tác quyền nhạc Phạm Duy

Hôm 20/3, một toà án xử những vụ kiện vì thiệt hại nhỏ ở San Jose, California đã ra một phán quyết liên quan đến tác quyền nhạc Phạm Duy
Thêm

Nếu ngày 30/4 Việt quốc thắng Việt cộng, điều gì sẽ xảy ra

Giả định trên đã được một số người đặt ra từ lâu và thường được nhắc lại mỗi khi có hiện tượng người quốc gia đánh người quốc gia như đòn thù
Thêm

Về phim 'Đất Khổ'

Trịnh Công Sơn có phải là một thanh niên trốn quân dịch? Theo bạn bè của ông kể lại thì điều này là sự thật
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Kỹ thuật lập bản đồ não có thể giúp giảm đau mạn tínhi
X
27.04.2015
Khắp thế giới, cứ một trong năm người lại bị đau kéo dài hàng tháng và hàng năm. Một phương pháp mới để lập bản đồ những vùng bị đau trong não đang khẳng định đau mạn tính là có thật và một ngày nào đó có thể hướng dẫn điều trị tốt hơn.
Video

Video Kỹ thuật lập bản đồ não có thể giúp giảm đau mạn tính

Khắp thế giới, cứ một trong năm người lại bị đau kéo dài hàng tháng và hàng năm. Một phương pháp mới để lập bản đồ những vùng bị đau trong não đang khẳng định đau mạn tính là có thật và một ngày nào đó có thể hướng dẫn điều trị tốt hơn.
Video

Video Phụ nữ mang thai bị tiểu đường có liên quan đến nguy cơ tự bế ở trẻ

Khi một người phụ nữ mang thai phát triển bệnh tiểu đường trong thời gian 26 tuần đầu của thai kỳ, thai nhi có nhiều nguy cơ phát triển chứng rối loạn phổ tự bế (hay tự kỷ), theo một nghiên cứu mới.
Video

Video Gặp Đạo diễn 'Những ngày cuối ở Việt Nam'

Một sự thật về những giờ phút sau cùng của chiến tranh Việt Nam vừa được hé lộ sau 40 năm khép lại cuộc chiến làm lay động lòng người khi bộ phim tài liệu nhan đề ‘Những ngày cuối ở Việt Nam’ được trình chiếu tại Mỹ, đánh dấu ngày Sài Gòn sụp đổ 30/4/1975.
Video

Video Việt Nam có tự do báo chí hơn nhiều nước khác?

Bộ trưởng Thông tin-Truyền thông Nguyễn Bắc Son ngày 24/4 tuyên bố Việt Nam có nhân quyền và tự do báo chí hơn nhiều nước khác.
Video

Video AIIB của Trung Quốc – Đối thủ hay đối tác của Ngân hàng Thế giới

Ngày càng có nhiều nước thành viên gia nhập AIIB, ngân hàng được một số người xem là một đối thủ của Ngân hàng Thế giới của phương Tây và một phương tiện để Bắc Kinh phô bày sức mạnh kinh tế của mình. Nhưng sự xuất hiện của ngân hàng này có thể là một phần lỗi ở Washington.