Thứ bảy, 01/11/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Văn học hải ngoại (4): Giải lãnh thổ hóa

Văn học hải ngoại (4): Giải lãnh thổ hóa
Văn học hải ngoại (4): Giải lãnh thổ hóa

Vai trò “thủ đô” của California trong sinh hoạt văn học hải ngoại bị biến mất chứ không phải bị/được thay thế.

Hiện nay, hầu hết sinh hoạt của văn học Việt Nam ở hải ngoại đều tồn tại trên mạng, chủ yếu tập trung trên hai tờ báo mạng Tiền Vệ và Da Màu. Ban điều hành của Tiền Vệ chủ yếu nằm ở Úc, còn ban điều hành của Da Màu chủ yếu nằm ở Mỹ. Nhưng cả hai tờ báo mạng này, dù thu hút rất đông cộng tác viên và độc giả, vẫn không biến cái địa phương mà chúng đặt “trụ sở” thành một trung tâm. Không. Hoàn toàn không.

Việc biến mất của các trung tâm hay thủ đô văn học thể hiện một xu hướng mới của văn học hải ngoại vốn đang chuyển từ hình thức in sang hình thức mạng: giải lãnh thổ hóa.

Giải lãnh thổ hóa là một khái niệm mới, chỉ xuất hiện trong vài thập niên gần đây, trong lãnh vực phê bình văn học và văn hóa học. Nó được dùng để chỉ quá trình tách biệt giữa văn hóa và không gian địa lý cũng như xã hội. Trước, văn hóa bao giờ cũng gắn liền với một không gian, trước hết, được hiểu theo nghĩa là một địa phương nào đó. Cái gọi là địa phương ấy, nhỏ là một làng, rộng là một nước hay một khu vực. Dù nhỏ hay lớn, hẹp hay rộng, những địa phương ấy bao giờ cũng có những ranh giới nhất định. Chính vì thế chúng ta mới có những khái niệm như văn hóa Hòa Bình, văn hóa Phùng Nguyên, văn hóa Đông Sơn, rồi văn hóa Việt Nam, văn hóa Trung Quốc, văn hóa Pháp, v.v... Những không gian bị thu hẹp trong những ranh giới bộ lạc, bộ tộc hoặc quốc gia ấy không những quy định bản sắc của cả cộng đồng mà còn hình thành bản sắc của từng cá nhân cụ thể.

Hiện nay, với xu hướng toàn cầu hóa, các ranh giới ấy nếu không biến mất thì cũng dần dần mờ nhạt hẳn đi. Thế giới chúng ta đang sống tuy chưa phải là một cái “làng toàn cầu” (global village) theo cách nói của Marshall McLuhan, nhưng bất cứ ở đâu chúng ta cũng có thể bắt gặp những sự giao thoa giữa các quốc gia và các nền văn hóa vốn trước đây rất xa cách nhau. Bước vào siêu thị, bất cứ siêu thị nào, chúng ta cơ hồ như chứng kiến một thế giới thu nhỏ với những hàng hóa đến từ khắp nơi trên thế giới: gạo và nước mắm từ Việt Nam hay Thái Lan, cà phê từ Brazil, spaghetti từ Ý, rượu từ Pháp, máy móc từ Nhật, quần áo may từ Trung Quốc, v.v... Nhiều mặt hàng không thể dễ dàng xác định được quốc gia sản xuất. Ví dụ một hiệu quần áo nào đó của Pháp được may ở Việt Nam bằng một thứ vải được sản xuất ở Trung Quốc hay ở Malaysia, chẳng hạn. Trong siêu thị, có cảm tưởng như ý niệm về lãnh thổ bị biến mất.

Nhưng không đâu ý niệm lãnh thổ lại trở thành vô nghĩa như trong thế giới của internet.

Ngày trước, cách đây trên 10 năm, sống ở Pháp rồi sau đó ở Úc, mỗi lần viết bài xong, tôi gửi sang Mỹ để đăng trên Văn, Văn Học hoặc Hợp Lưu. Bài gửi đi, chờ đợi cả một hai tháng sau mới được đăng. Báo in xong, phải chờ một hai tuần mới nhận được. Nhiều lúc, bạn bè ở Cali đọc báo trước, điện thoại trầm trồ về câu này hay ý nọ trong bài viết, trong lúc chính mình là tác giả, chưa nhận được báo, không thể hình dung được cụ thể cái diện mạo bài viết ấy như thế nào cả. Với những anh chị em sống ở Việt Nam, quá trình chờ đợi ấy còn lâu, còn dằng dặc hơn nữa, có khi cả mấy tháng, thậm chí cả mấy năm.

Bây giờ, mỗi lần viết bài xong, gửi đăng trên các tờ báo mạng ở Úc hoặc ở Mỹ, ở Đức, nhiều lúc thấy bài hiện lên gần như ngay tức khắc. Chỉ vài phút sau đó. Và khi bài đã được đăng trên mạng thì người đọc, ở bất cứ nơi nào trên thế giới, cũng có thể đọc được cùng lúc. Hoàn toàn không có ý niệm gần hay xa. Ý niệm biên giới hay lãnh thổ hoàn toàn biến mất.

Được giải lãnh thổ hóa, có thể nói văn học Việt Nam lần đầu tiên được thống nhất. Ở Việt Nam, chúng ta hay nói đến sự thống nhất của quốc gia, nhưng, thường, đó chỉ là một lý tưởng, thậm chí, một khẩu hiệu. Về phương diện văn học, chúng ta luôn luôn ở trong tình trạng bị phân hóa. Thời Pháp thuộc, sự phân hóa đến một phần vì lý do chính trị, nhưng phần khác, có khi quan trọng hơn, từ yếu tố địa lý và xã hội: tác phẩm văn học ở Sài Gòn rất hiếm khi được đọc và được biết ở Hà Nội. Sau này, hầu hết sự phân hóa đều xuất phát, trước hết, từ chính trị: đất nước bị chia cắt thành hai: vùng kháng chiến và vùng thành thị dưới sự kiểm soát của Pháp thời 1945-54, miền Nam và miền Bắc thời 1954-75, và trong nước và hải ngoại từ sau 1975. Suốt thời gian bị chia cắt như thế, người ta rất ít khi đọc nhau và rất hiếm có những cuộc giao lưu thực sự.

Bây giờ, với internet, những ranh giới chia cắt vùng này và vùng nọ bị biến mất. Cứ nhìn trên hai tờ Tiền Vệ và Da Màu thì thấy ngay. Về phía tác giả, người ta đến từ khắp nơi: kẻ ở Mỹ, người ở Pháp; kẻ ở Úc, người ở Việt Nam, v.v… Giấc mơ mà Khánh Trường muốn thực hiện qua tờ Hợp Lưu, muốn biến tờ báo thành nơi hội ngộ của giới cầm bút thuộc những không gian khác nhau, đã trở thành hiện thực trên các tờ báo mạng. Về phía độc giả, trên nguyên tắc, bất cứ ai, ở bất cứ đâu, nếu có internet và nếu muốn, cũng đều có thể đọc được. Nói trên nguyên tắc vì trên thực tế, trong khi sự phân hóa về phương diện địa lý bị xóa bỏ thì lại xuất hiện một số sự phân hóa về phương diện xã hội, chủ yếu giữa những người sử dụng internet và những người không.

Hơn nữa, cũng trên thực tế, nếu nhìn kỹ vào các tờ báo mạng ở hải ngoại, chúng ta cũng có thể thấy được điều này: Rất hiếm có sự cộng tác của những cây bút chính thống trong nước. Không ai ngăn cản họ cả. Chính họ tự ngăn cản họ. Có thể vì họ ngại. Ngược lại, những người thường xuyên gửi bài đăng trên các tờ báo ở hải ngoại thường là những người rất ít khi xuất hiện trên báo chí chính thống ở trong nước. Đó là những người tự coi là những kẻ ở ngoài lề của dòng văn học chính thống, hoặc là những kẻ tự nguyện lưu vong dù họ sống ngay trong nước.

Cho nên trong khi văn học trên mạng chưa thực sự tạo được sự thống nhất hoàn toàn thì nó cũng tạo được sự thống nhất giữa những người lưu vong, hoặc lưu vong bắt buộc hoặc lưu vong tự nguyện, hoặc lưu vong thực sự ở nước ngoài hoặc lưu vong về phương diện tinh thần ở ngay trong nước. Có thể nói internet đã tạo dựng được một thứ cộng đồng lưu vong toàn cầu (global diaspora).

Nói đến lưu vong, cho đến gần đây, người ta chỉ chú ý đến hai mối quan hệ chính: quan hệ với quê gốc và quan hệ với nơi mình đang định cư. Cả hai đều mang tính không gian và bị ràng buộc bởi các yếu tố địa lý với những ranh giới, những biên giới nhất định. Cả hai đều là những nơi người lưu vong không thực sự cảm thấy gắn bó. Với quê gốc, nơi họ luôn luôn nhớ và cho là đẹp tuyệt vời thì, thứ nhất, quá xa, và thứ hai, họ không thực sự muốn quay trở lại, ngay cả khi có đủ điều kiện và cơ hội để quay trở lại. Với quê hương thứ hai, nơi họ đang sống và sẽ sống lâu dài không những hết đời họ mà còn cả đời con cháu họ, họ lại luôn luôn cảm thấy lạc lõng. Bởi vậy, người ta mới nói không gian thực sự của người lưu vong là không gian ở giữa, giữa các biên giới và giữa các nền văn hóa.

Bây giờ, với internet, xuất hiện một thứ quan hệ thứ ba: quan hệ giữa những người lưu vong với nhau. Thứ không gian này không dựa trên yếu tố địa lý vì nó bao gồm rất nhiều quốc gia, thậm chí, lục địa khác nhau, nhưng ở đó, những người lưu vong lại có sự đồng cảm hết sức sâu sắc vì họ không những chia sẻ với nhau những ký ức chung mà còn cả những kinh nghiệm và những sự tưởng tượng chung. Có thể nói những người Việt Nam lưu vong sống ở Mỹ, chẳng hạn, dễ cảm thấy gần gũi với những người Việt Nam lưu vong khác đang sống ở Úc, ở Pháp, v.v… hơn là với những người Mỹ đang sống bên cạnh họ hoặc những người Việt Nam đang sống ở quê hương cũ của họ.

Khi chúng ta mở rộng nội hàm khái niệm lưu vong đến cả những người đang sống bên lề xã hội và dòng văn học chính thống trong nước, chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy một điều: Họ gần gũi với những người lưu vong ở nước ngoài hơn là những người trong bộ máy chính thống ở trong nước. Bất cứ ai thường liên lạc với giới cầm bút trong nước đều có thể nhận ra ngay điều đó.

Như vậy, có thể nói, internet, qua các tờ báo mạng, một mặt, đã góp phần tạo nên cái gọi là cộng đồng lưu vong toàn cầu, đúng nghĩa toàn cầu, bao gồm tất cả mọi người sống ở bất cứ nơi đâu trên thế giới; nhưng mặt khác, nó lại chia cắt văn học Việt Nam thành hai khu vực khác nhau: khu vực chính thống ở trong nước và khu vực phi chính thống bao gồm hầu hết các cây bút ở hải ngoại và một số có cảm tưởng càng ngày càng đông các cây bút bên lề ở trong nước.

Xin lưu ý là ranh giới chia cắt hai khu vực này không thuần túy là chuyện chính trị. Không phải mọi nhà văn thuộc khu vực chính thống đều là những người ủng hộ chính quyền và cũng không phải, ngược lại, những người thuộc khu vực phi chính thống đều là những kẻ phản kháng. Sự lựa chọn khu vực có thể chỉ xuất phát từ những lý do thuần túy nghệ thuật. Ví dụ một số cây bút thích thử nghiệm ở Hà Nội, chẳng hạn, vẫn thường chọn các tờ báo mạng ở hải ngoại để công bố các tác phẩm của mình bởi chỉ ở đó, họ mới được đăng và mới được ủng hộ. Báo chí trong nước từ chối họ không phải vì vấn đề tư tưởng mà nhiều khi chỉ thuần là vì mỹ học: quan niệm sáng tác của họ quá mới. Một hiện tượng tương tự cũng có thể nhìn thấy qua nhóm Mở Miệng ở Sài Gòn. Đã đành là các thành viên trong nhóm Mở Miệng đều thích tự do. Nhưng điều họ quan tâm nhiều nhất là tự do sáng tạo và thử nghiệm chứ không hẳn đã là tự do chính trị.

Nhưng nếu những người thích tìm tòi đổi mới ở trong nước đều tìm cách công bố tác phẩm của mình trên các tờ báo mạng ở hải ngoại thì, như là một hệ luận, các tờ báo mạng ấy dù muốn hay không cũng đều trở thành những mảnh đất tốt cho những thử nghiệm và sáng tạo. Nghĩa là đóng vai trò ít nhiều tiên phong.

* Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Nhà văn…không là ai?

Liên quan đến chuyện 'viết cho ai?', tôi nghĩ, có một vấn đề khác cũng cần được đặt ra: Nhà văn là ai?
Thêm

Nhà mới nhưng trong đó là 'đảng biểu’ hay ‘dân biểu’?

Thế là Quốc hội Việt Namđã có trụ sở mới to lớn, sau 5 năm chuẩn bị và xây dựng
Thêm

Viết cho ai?

Người cầm bút viết cho ai? Thì cho người đọc! Câu trả lời thật đơn giản. Tưởng không ai có thể nói điều gì khác
Thêm

Tan hỏa mù

Ít lâu nay, giới bình luận thời sự trong và ngoài nước đã có không ít người cho rằng trong lãnh đạo đảng CS có một sự phân hóa
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Ý nghĩa của việc nhà cầm quyền Việt Nam trả tự do cho Blogger Điếu Cày

Việc trả tự do trước thời hạn mãn án tù chắc chắn không phải là vì lý do nhân đạo của nhà cầm quyền Việt Nam, mà vì áp lực quốc tế nói chung
Thêm

Phong trào dân chủ Việt Nam cần nhiều điểm tựa

Theo nhiều người am hiểu tình hình chính trị Việt Nam, mỗi một tù nhân lương tâm mà phía Hoa Kỳ cứu vớt đều được đánh đổi bằng một thứ gì đó
Thêm

Một định chế khác cho những người đồng tính sống chung?

Thượng Hội đồng Giám mục Thế giới của Giáo hội Công giáo La Mã đã kết thúc sau 2 tuần nghị hội về nhiều vấn đề của Giáo hội liên quan đến tín lý đức tin
Thêm

‘Đảng ta’ đã ‘giải phóng con người’ như thế nào?

Các phương tiện truyền thông trong tay Đảng vẫn tuyên truyền, kêu gọi nhân dân nêu cao tinh thần 'cảnh giác cách mạng' trước các 'thế lực thù địch'
Thêm

Thư ngỏ về việc chính quyền VN 'vi phạm quyền tự do đi lại của công dân'

Vào ngày 17/10/2014, tôi bị một số nhân viên an ninh thuộc Công an TP HCM ngăn chặn bất hợp pháp
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
TT Burkina Faso từ chức, Tư lệnh Quân đội lên nắm quyềni
X
31.10.2014
Tin tức: http://www.facebook.com/VOATiengViet, http://www.youtube.com/VOATiengVietVideo, http://www.voatiengviet.com. Nếu không vào được VOA, xin các bạn hãy vào http://vn3000.com để vượt tường lửa. Tư Lệnh quân đội Burkina Faso cho hay ông đã lên nắm quyền ở nước này sau khi Tổng Thống lâu năm Blaise Compaore từ chức. Hôm thứ Sáu Tướng Honore Traore nói với các nhà báo tại Ouagadougou rằng ông là người cầm cương lãnh đạo nước Tây Phi này. Tướng Traore lần đầu tiên thực thi quyền lực hôm thứ Năm, khi ông công bố kế hoạch cho một chính phủ chuyển tiếp và hạ lệnh giới nghiêm từ chập tối tới sáng sớm, sau các cuộc biểu tình bạo động tại thủ đô, chống ông Compaore.
Video

Video TT Burkina Faso từ chức, Tư lệnh Quân đội lên nắm quyền

Tư Lệnh quân đội Burkina Faso cho hay ông đã lên nắm quyền ở nước này sau khi Tổng Thống lâu năm Blaise Compaore từ chức
Video

Video Lãnh đạo biểu tình Hồng Kông cân nhắc đến TQ vận động dân chủ

Những thủ lãnh sinh viên biểu tình Hồng Kông đang cân nhắc việc đến dự một hội nghị khu vực ở Bắc Kinh vào tháng tới để lên tiếng về đòi hỏi cải cách dân chủ của họ
Video

Video Các đối thủ chính trị ở Miến Điện mở cuộc đàm phán hiếm có

Các cuộc đàm phán chưa từng có từ trước đến nay giữa các đối thủ chính trị của Myanmar và các nhà lãnh đạo quân đội đầy thế lực đã dẫn tới các cam kết thảo luận về cải cách chính trị và hoà đàm tại đất nước còn chia rẽ này
Video

Video Chuyên gia Đài Loan: VN mở rộng địa hình ở Trường Sa hơn cả TQ

Báo Want China Times của Đài Loan ngày 30/10 dẫn lời một chuyên gia phân tích ảnh vệ tinh thuộc Trung tâm Khảo sát Vệ tinh, Cục Quản lý Đất đai của Bộ Nội vụ Đài Loan nói ông ngạc nhiên khi phát hiện Việt Nam đang mở rộng các rạn san hô và các đảo nhân tạo ở quần đảo Trường Sa
Video

Video Thêm 2 blogger Việt Nam bị đề nghị truy tố vì điều 258

Thêm hai blogger trong nước bị đề nghị truy tố về tội danh ‘lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích nhà nước’ bất chấp sự chỉ trích và phản đối mạnh mẽ đối với điều luật 258 Bộ luật Hình sự Việt Nam mà cộng đồng quốc tế cho là vi phạm các quyền tự do căn bản của công dân