Thứ Tư, 23/04/2014
Xem

Blog / Nguyễn Hưng Quốc

Chỉ số dân chủ

Chỉ số dân chủ
Chỉ số dân chủ
CỠ CHỮ - +

Trong bài “Chút son trên miệng cá sấu”, tôi nêu lên nhận định: các cuộc bầu cử ồn ào nhưng giả tạo ở Việt Nam không hề có liên hệ gì đến cái gọi là dân chủ mà chính quyền cũng như đảng Cộng sản muốn phô trương cả. Có bầu cử Quốc Hội hay không, chế độ chính trị tại Việt Nam hiện nay, tự bản chất, cũng vẫn là một chế độ độc tài, một thứ độc tài tuyển cử (electoral authoritarianism).

Vậy, chỉ số (indicator) dân chủ là gì?

Có nhiều quan điểm khác nhau.

Một cách tiêu cực, nhiều học giả cho dân chủ là những gì trái ngược với độc tài, do đó, chỉ số của dân chủ cũng chính là sự vắng mặt của các dấu hiệu độc tài. Chẳng hạn, theo Giovanni Sartori, trong cuốn The Theory of Democracy Revisited (1987), dân chủ là một hệ thống trong đó không ai có thể tự chọn chính mình, không ai có thể tự chiếm đoạt quyền lực một cách vô điều kiện và vô giới hạn. (Nhớ đến điều 4 trong Hiến pháp Việt Nam: “Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giai cấp công nhân Việt Nam, đại biểu trung thành quyền lợi của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, theo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội.”)

Một cách tích cực, nhiều học giả khác loay hoay tìm cách xác định các bảng đo lường cụ thể để đánh giá mức độ dân chủ của từng quốc gia. Tuy nhiên, ở khía cạnh này, giới nghiên cứu rất ít thống nhất với nhau. Trong cuốn Prospects of Democracy: A Study of 172 Countries (Routledge, London, 1997), Tatu Vanhanen cho “hầu như tất cả các nhà nghiên cứu từng nỗ lực đo lường mức độ dân chủ đều sử dụng những chỉ số khác nhau” (tr. 31). Ngay ở một nhà nghiên cứu, các chỉ số cũng có thể biến thiên khi họ xê dịch từ giai đoạn này sang giai đoạn khác hoặc từ nền văn minh này sang nền văn minh khác.

Nhận thức được khuyết điểm ấy, sau này, nhiều học giả cố gắng chuẩn hóa các tiêu chí đo lường dân chủ. Đại khái, có hai khuynh hướng chính.

Một, thiên về số lượng, tiêu biểu nhất là Philips Cutright, người, trong bài “National political development: measurement and analysis” đăng trên tạp chí American Sociological Review số 28 năm 1963, đề xuất một bảng dấu chỉ (index) để đánh giá các nền dân chủ, xếp hạng từ 0 đến 63 điểm, căn cứ trên nhiều tiêu chí khác nhau, từ việc tự do bầu cử đến sự hiện hữu của đối lập, v.v...

Hai, thiên về chất lượng, tiêu biểu nhất là Kenneth A. Bollen, người, trong bài “Political democracy and the timing of development” đăng trên tạp chí American Sociological Review số 44 năm 1979, đánh giá các nền dân chủ dựa vào hai kích thước chính: quyền chính trị (political rights) và tự do chính trị (political liberties). Quan niệm này được tổ chức Freedom House chấp nhận với một sự thay đổi nhỏ: họ dùng chữ tự do dân sự (civil liberties) thay vì tự do chính trị. Ở mỗi kích thước, người ta đo lường theo bảng điểm từ một đến bảy: Các quốc gia được xếp hạng từ một đến hai được xem là tự do; từ ba đến năm được xem là tự do một phần (partly free); và từ sáu đến bảy được xem là không có tự do.

Cái gọi là đánh giá theo chất lượng này, thật ra, cũng là đánh giá theo phán đoán; mà phán đoán thì không thể tránh khỏi chủ quan. Để hạn chế chủ quan, người ta lại phác họa ra nhiều khả năng và mức độ biến thiên của từng tiêu chí để có thể cân nhắc. Khả năng và mức độ biến thiên ấy càng nhiều, số lượng chỉ số càng tăng, vấn đề càng trở nên phức tạp và thường vượt ra ngoài tầm thu thập tư liệu của từng nhà nghiên cứu; cuối cùng, chỉ tạo cơ hội cho các nhà độc tài ngụy biện và tránh né tội trạng của mình.

Chính vì thế, nhiều học giả chỉ tập trung vào các chỉ số chính. Đó chính là những điều kiện căn bản và thiết yếu của dân chủ.

Theo Larry Diamond, Juan J. Linz và S.M. Lipset, trong bộ Politics in Developing Countries: Comparing Experiences with Democracy (1990), các chỉ số (và cũng là điều kiện) của dân chủ có thể được tóm gọn vào ba điểm:

Thứ nhất, tính cạnh tranh giữa các cá nhân và tổ chức, đặc biệt các tổ chức chính trị, ở mọi vị trí quyền lực trong bộ máy nhà nước. Sự cạnh tranh này phải được thiết chế hóa và được tổ chức định kỳ (ví dụ ba hay bốn năm một lần).

Thứ hai, sự tham gia tích cực và hiệu quả vào việc chọn lựa lãnh đạo và chính sách – ít nhất qua các cuộc bầu cử định kỳ và công bằng – của mọi công dân thành niên. Xin lưu ý chữ “mọi”: Không có người nào ở tuổi được quyền ứng cử và bầu cử có thể bị loại trừ chỉ vì những lý do liên quan đến chủng tộc, xã hội, giai cấp, tôn giáo, phái tính hay chính trị.

Và, thứ ba, quyền tự do chính trị và dân sự, bao gồm từ quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do thành lập và tham gia vào các tổ chức, kể cả tổ chức chính trị, để bảo đảm hai chỉ số đầu ở trên (cạnh tranh và tham gia) có thể thành hiện thực.

Tatu Vanhanen, trong cuốn Prospects of Democracy: A Study of 172 Countries, đề nghị một cách tính toán để đánh giá mức độ tham gia của dân chúng bằng cách dựa trên tỉ lệ cử tri đi bầu (cử tri đi bầu càng đông càng chứng tỏ mức độ tham gia vào sinh hoạt chính trị càng cao) và mức độ cạnh tranh bằng cách dựa trên tỉ lệ phiếu của đảng thắng cử (tỉ lệ càng cao càng chứng tỏ tính cạnh tranh ít).

Về phương diện mức độ tham gia chính trị của dân chúng, vấn đề sẽ trở thành phức tạp hơn nếu chúng ta chú ý đến hai yếu tố: một, sự tham gia vào bầu cử chỉ là một khía cạnh nhỏ trong sinh hoạt chính trị; và hai, các quốc gia có thể có chính sách khác nhau về bầu cử: ví dụ, ở các quốc gia có chính sách bầu cử hoàn toàn tự nguyện, số lượng cử tri đi bầu dĩ nhiên là thấp hơn ở các quốc gia cưỡng bức bầu cử, ai không đi bầu thì bị phạt.

Nhưng cách tính toán về tính cạnh tranh của Tatu Vanhanen thì chính xác: ở những nơi kết quả bầu cử suýt soát nhau, việc cạnh tranh giữa các đảng phái chính trị chắc chắn là gay gắt hơn hẳn ở những nơi mà đảng cầm quyền bao giờ cũng thắng một cách dễ dàng với số phiếu áp đảo, nếu không phải 100% thì cũng 98-99%.

Ứng dụng ba chỉ số cạnh tranh, tham gia và tự do chính trị và dân sự ở trên, bạn thử đánh giá về tình hình dân chủ tại Việt Nam xem sao. Ví dụ, chúng ta thử trả lời các câu hỏi sau đây:

  1. Ở Việt Nam, trong các cuộc bầu cử, có đảng phái hay cá nhân nào cạnh tranh với đảng Cộng sản hay không? Ngay trong các cuộc bầu cử Quốc hội, nơi tất cả các ứng cử viên phải được sự chấp thuận của đảng Cộng sản – thông qua các cuộc hội nghị hiệp thương do Mặt trận Tổ quốc tổ chức, các ứng cử viên cạnh tranh với nhau ở mức độ nào? Bao nhiêu ứng cử viên thì được chọn một?
  2. Ở Việt Nam, dân chúng có được quyền tham gia vào việc lựa chọn giới lãnh đạo và các chính sách quan trọng của đất nước hay không? (Ví dụ, trong việc bầu bán các chức vụ quan trọng nhất sắp tới, từ Chủ tịch nước đến Thủ tướng và Chủ tịch Quốc hội, dân chúng có chút tiếng nói nào không?)
  3. Ở Việt Nam, dân chúng có quyền được hưởng bất cứ chút tự do căn bản nào, từ tự do ngôn luận đến tự do báo chí, tự do thành lập và tham gia đảng phái hay không?

Xin lưu ý các bạn đang sống ở Việt Nam: bạn có thể giữ kín các câu trả lời trong bụng mình. Không cần nói ra đâu. Coi chừng bạn bị bắt vì tội trốn thuế hay vì hai cái condom đã qua sử dụng rồi đấy!

* Blog của Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng tải với sự đồng ý của Ðài VOA nhưng không phản ánh quan điểm hay lập trường của Chính phủ Hoa Kỳ.


Nguyễn Hưng Quốc

Nhà phê bình văn học, nguyên chủ bút tạp chí Việt (1998-2001) và đồng chủ bút tờ báo mạng Tiền Vệ (http://tienve.org). Hiện là chủ nhiệm Ban Việt Học tại trường Đại Học Victoria, Úc. Đã xuất bản trên mười cuốn sách về văn học Việt Nam.
Diễn đàn này đã đóng.
Ý kiến
     
Chưa có ý kiến ​​trong diễn đàn này. Bạn hãy là người đầu tiên góp ý

Blog

Hỗn và loạn trong văn hóa

Trong dịp giỗ Tổ vừa qua 9/4/2014 ở xã Bình Đà quận Hà Đông đã làm lễ giỗ rất linh đình
Thêm

Về đại học đầu tiên trên thế giới không thu học phí

University of the People (UoP) là đại học đầu tiên trên thế giới không thu học phí
Thêm

Nghĩ thoáng khi nghe Gabriel García Márquez qua đời

Để chỉ sự-sống-sau-cái-chết của một nhà văn, trong tiếng Việt có 2 khái niệm: bất tử và bất hủ
Thêm

Chân lý tháng Tư

39 năm đã qua kể từ ngày 30 tháng 4 năm 1975, ngày chiến tranh kết thúc
Thêm
Các bài viết khác

Bạn đọc làm báo

Vì đâu bạo hành ‘lên ngôi’?

Chuyện con người có lúc dùng đến bạo lực khi hành xử với nhau ở đâu cũng có, thời nào cũng xảy ra
Thêm

TPP: Đòn bẩy cho Nhân quyền ở Việt Nam?

Từ tháng 3/2014 đến nay, nhà cầm quyền Việt Nam đã phóng thích 5 tù nhân chính trị như một phần trong 'chính sách khoan hồng' của mình
Thêm

Giải pháp nào cho cuộc khủng hoảng Ukraine

Chưa có giải pháp chung cuộc để chấm dứt khủng hoảng Ukraine, mà mới chỉ có những biện pháp kinh tế, chính trị, ngoại giao có tính cảnh cáo, đe dọa lẫn nhau
Thêm

Đầu tư vào rác ở Việt Nam

Nhiều người Việt ở thành phố Oakland, California còn nhớ câu chuyện về một cựu thuyền nhân vượt biển tên Trung
Thêm

Trục đường cửa ngõ chiến lược Móng Cái-Hạ Long sẽ rơi vào vòng kiểm soát của Trung Quốc?

Móng Cái xưa nay vốn là cửa ngõ thông thương giữa Việt Nam và Trung Quốc. Hiện tại, Móng Cái là 1 trong 3 cửa khẩu quốc tế đường bộ giữa Việt Nam và Trung Quốc
Thêm
Các bài viết khác
JavaScript của bạn đang tắt hoặc bạn có phiên bản Flash Player cũ của Adobe. Hãy trang bị Flash player mới nhất.
Học viên nước ngoài trải nghiệm giáo dục tại Học viện Hải quân Mỹi
X
22.04.2014
Học viện Hải quân Hoa Kỳ đào tạo những nam nữ thanh niên để trở thành sĩ quan của Hải quân Hoa Kỳ hoặc Thủy quân Lục chiến . Nhưng không phải tất cả sĩ quan học viên đều là người Mỹ.
Video

Video Học viên nước ngoài trải nghiệm giáo dục tại Học viện Hải quân Mỹ

Học viện Hải quân Hoa Kỳ đào tạo những nam nữ thanh niên để trở thành sĩ quan của Hải quân Hoa Kỳ hoặc Thủy quân Lục chiến . Nhưng không phải tất cả sĩ quan học viên đều là người Mỹ.
Video

Video Luật sư bị đề nghị kỷ luật vì các lời bình luận trên Facebook

Tòa án Nhân dân tỉnh Dak Lak gửi thư lên các cơ quan cấp cao đề nghị kỷ luật một luật sư sau khi vị luật sư này đăng bình luận trên trang Facebook cá nhân bày tỏ thái độ bất bình với quy trình xét xử của tòa
Video

Video Tổng thống Hàn Quốc so sánh tai họa đắm tàu như hành vi 'sát nhân'

Tổng thống Nam Triều Tiên Park Geun-hye mạnh mẽ chỉ trích thuyền trưởng và thủy thủ đoàn trên chiếc phà bị lật vào tuần trước với 476 người, nhiều người trên đó là học sinh
Video

Video Hà Nội muốn tăng cường quan hệ giữa Quốc hội Mỹ-Việt

Chủ tịch Quốc hội Việt Nam Nguyễn Sinh Hùng đề nghị cơ quan lập pháp hai nước Việt-Mỹ nên tăng cường trao đổi-hợp tác để Mỹ sớm công nhận Việt Nam là một nền kinh tế thị trường
Video

Video Thêm nhiều người tham gia cuộc đua Marathon Boston năm nay

Hàng chục ngàn người vẫn tham gia Cuộc đua Marathon Boston năm nay diễn ra vào ngày thứ Hai, một năm sau vụ đánh bom kép gần đích đến khiến 3 người thiệt mạng