Đường dẫn truy cập

Hỏi đáp Y học: Bệnh suy tĩnh mạch mạn tính


Bác sĩ Hồ Văn Hiền

Bác sĩ Hồ Văn Hiền

Chuyên gia phụ trách giải đáp thắc mắc y học kỳ này là Bác sĩ Hồ Văn Hiền, chuyên khoa nhi và y khoa tổng quát, có phòng mạch và đang làm việc cho các bệnh viện ở Bắc Virginia.

Thính giả Trần Thanh Phi đặt câu hỏi về bệnh suy giãn tĩnh mạch:

“Cách đây 1 năm, ba tôi bị sưng phù bàn chân. Bệnh viện chẩn đoán suy giãn tĩnh mạch. Ðiều trị không hết. Sau đó ba tôi điều trị ở Bệnh viện Ðại học Y Dược Sài Gòn vẫn không hết. Hiện tại chân vẫn phù và cứng từ ống quyển xuống bàn chân. Xin hỏi bệnh này như thế nào và làm sao để điều trị."


Suy tĩnh mạch mạn tính (Chronic venous Insufficiency)


Cơ thể và sinh lý học:
Hệ tuần hoàn gồm những mạch máu đem máu được bơm từ tim đến các bộ phận tiếp nhận máu đó (như óc, cơ bắp, da). Sau đó máu phải được dẫn về tim ở lưu lượng tương tự, nếu không các dịch trong máu sẽ ứ đọng tại chỗ. Trong hai hạ chi (lower extremities), lúc máu từ các động mạch xuống thì đi dễ dàng nhờ sức tim bóp và bơm, cộng thêm trọng lực kéo máu đi xuống (gravity). Máu trở về phức tạp hơn, máu nằm trong các tĩnh mạch (“tĩnh” trái với “động”), một hệ thống tĩnh mạch nằm dưới da (mà bình thường chúng ta thấy nổi lên "gân xanh" ở những người ốm/gầy; superficial veins)), một hệ thống nằm trong sâu (deep veins) và các tĩnh mạch nối liền hai hệ thống đó (perforating veins).

Máu trong tĩnh mạch:
  • không có sức đẩy của trái tim,
  • đi ngược với trọng lượng (sức hút của quả đất),
  • phải phụ thuộc vào tone (khả năng co và cương ) của vách ống tĩnh mạch,
  • các van 2 lá trong tĩnh mạch không cho cột máu tuột xuống,
  • và trông cậy vào các co bóp của các bắp cơ lớn của cẳng chân, tác dụng như những cái bơm (“venomuscular pump”) bằng sức ép vào các tĩnh mạch lúc co giãn (lúc đi nhanh, chạy).

Nếu một hoặc nhiều cơ chế trên bị thiếu, máu có thể ứ đọng trong tĩnh mạch chân và làm sưng chân. Do máu ứ đọng, thanh dịch rỉ ra khỏi các mạch mao quản (capillaries), vào các mô liên kết ở bàn chân, cẳng chân tuỳ theo độ nặng nhẹ. Nếu nặng hơn, các protein trong máu cũng ra theo, làm da sưng cứng. Tệ hơn nữa, hồng cầu cũng lọt ra ngoải các mô, lúc hồng cầu chết đi làm da đổi qua màu đỏ tím, nâu (viêm da do ứ máu tĩnh mạch, venous stasis dermatitis).

Nước nhiều quá làm phù thủng (edema) vùng đó, bệnh nhân có thể cảm giác vùng đó nặng nề hơn, tê (paresthesia), hay ê (numb), da có thể dày, sưng và căng cứng. Thường chỉ một trong hai chân bị phù do suy tĩnh mạch, nếu cả hai bên đều bị, bác sĩ cần tìm hiểu xem có nguyên nhân nào khác ảnh hưởng toàn thân hay không, ví dụ suy tim (heart failure), hay protein trong máu thấp (hypoproteinemia) cũng có thể làm phù hai chân.

Định bệnh:
Ngoài định bệnh trên lâm sàng căn cứ trên triệu chứng đã kể, bác sĩ sẽ khác các tĩnh mạch giãn nở (varices), đo áp huyết mạch ở chân để so sánh với áp huyết trên cánh tay, xem máu động mạch đến chân có tốt hay không. Bác sĩ cũng cần loại bỏ khả năng các bệnh có thể gây phù, sưng da như suy tuyến giáp, suy tim, suy dinh dưỡng, thiếu protein trong máu.

Bác sĩ có thể dùng siêu âm (duplex ultrasound test), nếu cần chích thuốc vào tĩnh mạch và chụp hình tĩnh mạch (venogram).

Chữa trị:
1) Giảm tác động của trọng lượng:
  • Mang vớ đặc biệt gây sức ép, bó vào đùi, cẳng chân (dễ chịu hơn là vớ cao hơn. Có loại vớ có áp suất giảm dần từ cỗ chân lên đến đầu gối, để giữ máu lưu thông về phía trên (phía tim) mà không bị tuột xuống (graduated compression stocking, gradient stocking).
  • Mỗi ngày ít lắm là 3 lần, nằm cho hai chân cao lên quá mức trái tim trong 30 phút.
  • Đi bộ nhanh (không phải đi từ từ) để các cơ chân bơm máu tốt hơn.
2) Bổ túc các van tĩnh mạch (venous valves) bị yếu và tone của tĩnh mạch. Mang băng co dãn (đàn hồi, elastic bandage) cho đến lúc bớt sưng, lành loét da. Sau đó, mang vớ có tác dụng bóp vào (compression stocking), hay vớ có điều chỉnh sức ép (graduated compression stocking) (từ dưới lên trên, sức ép mạnh nhất ở đoạn cỗ chân, giảm từ từ lên đến gần đầu gối, có tác dụng đẩy máu tĩnh mạch về phía thân mình). Những vớ với áp suất thấp (dưới 20mmHg [thuỷ ngân]) có thể bệnh nhân tự mua, các vớ với áp suất cao (30-60mmHg), bó chặt hơn, hoặc sai biệt áp suất giữa cỗ chân và đầu gối (higher pressure gradient) có khả năng đè lên động mạch nuôi chân làm trở ngại lưu thông máu, cần phải có bác sĩ hay chuyên gia chuyên môn biên toa mua và theo dõi.

Nên nhớ mới sáng thức giậy là phải mang vớ vào rồi, đừng đợi đến lúc chân sưng sau khi đi đứng.

3) Người ta có thể dùng vật lý trị liệu tập các cơ "bắp chuối' và bàn chân, nhưng kết quả không cao.

4) Một số thuốc uống, thoa với mục đích làm cho tĩnh mạch hoạt động tố hơn, được dùng ở Châu Âu và một số nước khác, nhưng không được FDA Mỹ chấp thuận vì cho là không hiệu quả.

5) Cần săn sóc da cẩn thận. Chữa các vết loét nếu có (Unna boot [with Zinc Oxide], Unna boot; băng gạt gòn có tẩm oxít kẽm, quấn vào chân đến đầu gối, có khả năng bó chân lại, che chở da và sát trùng, một tuần thay 1-2 lần. DuoDERM with aluminum chloride).

6) Ăn lạt, giảm bớt muối trong thức ăn, giảm nước mắm, xì dầu chấm, v.v.

Phẫu thuật:
Dưới 10% bệnh nhân cần phẫu thuật:
1) Sclerotherapy: chích thuốc hoá học vào đoạn tĩnh mạch cho nó xơ, rút teo lại
2) Ablation: cho ống catheter vào tĩnh mạch, ở đầu có điện cực (electrode) đốt lòng vách tĩnh mạch
3) Vein stripping:cột hai đầu một tĩnh mạch và rút ra
4) Bypass: lấy khúc tĩnh mạch nối hai tĩnh mạch với nhau, nơi máu khó đi qua
5) Sửa chữa van bị hở
6) Angioplasty: dùng stent nông tĩnh mạch bị nghẽn sau khi bị viêm tĩnh mạch

Phòng ngừa:
Chủ yếu là làm giảm cơ nguy làm cho máu ứ đọng trong các tĩnh mạch (venous stasis) dưới chân quá lâu:

1) Viêm tĩnh mạch sâu (DVT) là một trong những nguyên nhân gây nghẽn đường lưu thông máu trong hệ thống tĩnh mạch và dẫn tới suy tĩnh mạch. Một nguyên nhân thường được nhắc đến là đi du lịch ngồi máy bay lâu (3-8 tiếng hoặc hơn) dễ bị viêm tĩnh mạch sâu, trong một số trường hợp dẫn đến hiện tượng cục máu đông chạy (venous thromboembolism, VTE) ngược lên tim làm tắc nghẽn động mạch phổi rất nguy hiểm (pulmonary emboli). Phòng ngừa VTE cho những người có nguy cơ cao (như trên 40 tuổi, mập, uống thuốc ngừa thai, bị ung thư, mới phẫu thuật, mới sinh, đang có bầu) bằng cách ngồi bên đường đi, đi lại thường xuyên, tập thể thao bàn chân, cẳng chân ("bắp chuối", calf muscle exercise), những vớ đặc biệt bó chân lại theo từng nấc, dưới đầu gối (under-knee graduated compression stocking).

2) Tránh đừng để quá mập
3) Vận động thường xuyên, tránh bất động kéo dài
4) Tránh rượu và thuốc lá.

Chúc bệnh nhân may mắn.
Bác sĩ Hồ Văn Hiền

-------------------------------------------

Cảm ơn bác sĩ Hồ Văn Hiền. Chúng tôi cũng xin cảm ơn thính giả đã tham gia chương trình Hỏi Đáp Y Học này.

Quý vị có thể nghe lại các bài giải đáp trên mạng Internet ở địa chỉ voatiengviet.com

Chúng tôi vẫn dành đường dây điện thoại miễn phí để tiếp nhận các thắc mắc khác của quý thính giả về sức khỏe và y học thường thức. Số điện thoại miễn phí dành cho mục Hỏi Đáp Y học là 202-205-7890, ngày giờ nhận câu hỏi là thứ ba và thứ năm mỗi tuần, từ 8 giờ 30 đến 9 giờ 30 tối, giờ Việt Nam. Quý vị cũng có thể gửi câu hỏi cho chúng tôi qua điện thư ở địa chỉ Vietnamese@voanews.com.
XS
SM
MD
LG